इज़रायल इरान युद्धमा अमेरिकाको प्रवेश भएपछि मध्यपूर्वको शान्ति र स्थीरतामा थप आशंका र प्रश्नचिन्हहरु उठेका छन । मैले यहाँ इजरायल – इरान युद्धको छोटो टाइमलाइन तयार गरेको छु । यो रेखामा अमेरिका इजरायल इरान युद्धमा प्रत्यक्ष होमिनु अघिसम्मका प्रमुख घटनाक्रमहरु समावेश छन ।

धार्मिक अतिवाद, एन्टिसेमिटिज्म, इरानी स्वार्थ र प्रतिरोधका अक्षहरुमा केन्द्रित रहेर कोरिएको टाइमलाइन भएको तिनकै सेरोफेरोका थोरै घटनाहरु मात्र अटाएका छन ।

आजभन्दा ६० बर्ष अगाडी फर्किएर हेर्ने हो भने इरान इजरायलको असल मित्र मात्र थिएन, विकास आधुनिकता र समृद्धिको उचाइ त्यतिबेलै छोइसकेको देश थियो । धार्मिक स्वतन्त्रता र आर्थिक समृद्दिको यात्रामा आजभन्दा धेरै अगाडी रहेको इरानमा एकाएक धार्मिक कट्टरपन्थीहरुको आखा लाग्यो ।

इरानका २० भन्दा धेरै सिनियर कमान्डरहरू मारिए । इरानी आर्मी चिफ मोहम्मद बघेरी, इरानी रिभोसुलनरी गार्डका चिफ हुसेन सलामी, वायुसेना प्रमुख अमिर अलि हाजिजादेह लगायत सम्पूर्ण सैन्य संरचनाका प्रमुखहरू इजरायलले आक्रमण थालेको एक घण्टाको अवधिमा मारिए । यसै अवधिमा इरानका आणविक कार्यक्रममा आबद्ध सम्पूर्ण शीर्ष परमाणु वैज्ञानिकहरू पनि मारिए

।

कुनैबेला इजरायल र अमेरिकाको असल मित्रको रुपमा उभिएको इरानमा कसरी यति ठूलो यहुदी विरोधी घृणाको बीजारोपण भयो ? त्यसको उत्तर खोज्न टाढा जानु पर्दैन । यसको सुरुवात सो बखत इरानमा आँधिजसरी बढेको धार्मिक लहरसँग जोडिएको छ ।

यो शत्रुताको बीउ सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिसँगै आरम्भ हुन्छ । क्रान्तिको केही दिनभित्रै तेहरानले इजरायलसँगको कूटनीतिक सम्बन्ध तोड्यो। त्यसबेलादेखि, इरानले इजरायललाई “सानो शैतान” र अमेरिकालाई “ ठूलो शैतान” को संज्ञा दियो र इजरायलको विनाशका लागि खुलेर लाग्ने प्रतिबद्धता जनाउँदै आयो। यद्यपि, लामो समयसम्म यो द्वन्द्व बाहिरबाट लुकेको युद्ध (covert conflict) जस्तो देखिन्थ्यो।

इरानले हमास र हिजबुल्लाहजस्ता समूहहरूलाई हतियार र सैन्य तालिम दिएर इजरायलविरुद्ध परोक्ष प्रहार गर्न सुरु गर्यो । अर्कातर्फ, इजरायलमाथि पनि इरानको आणविक कार्यक्रमलाई सुस्त बनाउन लक्षित हत्या, विस्फोट र साइबर आक्रमणको आरोप लाग्ने गर्दथ्यो ।

केही इस्लामिक राष्ट्रहरुको अस्व्कृतिका वावजुद इजरायलले आफूलाई एक प्रजातान्त्रिक मुलुकको रुपमा स्थापित गर्न, छिमेकी र विश्वका अन्य देशहरुसँग दौत्य सम्बन्ध राख्न हरसम्भव कोसिस गरिरहेको छ । उसले एउटा राष्ट्रको रुपमा कृषि, विज्ञान, सुचना र प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा गरेको उन्नति उदाहरणीय छ ।

हमासको नेतृत्वमा अक्टोबर ७, २०२३ मा इजरायलमाथि भएको आक्रमण र त्यसपछि इजरायलको गाजा युद्धले पर्दा पछाडिको नाटकलाई खुला मञ्चमा ल्याइदियो। यसले इरान र यसका क्षेत्रीय समर्थकहरू (इरानी छद्म सैन्य संरचना) लाई इजरायलविरुद्ध अझ खुला युद्धमा धकेल्यो।

मैले इरान इजरायलको पछिल्लो घटनाक्रमको (डेढ दशकको समयरेखा) टाइमलाइन बनाउने कोसिस गरेको छु । यो द्वन्द्वका केही महत्वपूर्ण मोडहरूलाई समयको धागोमा उनेर हेरौं न त:

२०१०: इरानी आणविक केन्द्रमा अनौठो हमला 

सन् २०१० मा, इरानको आणविक कार्यक्रममाथि एउटा निकै रहस्यमय विनाशकारी साइबर आक्रमण** भएको खबर संसारभर फैलियो। बाह्य विश्लेषकहरूले यसलाई ‘स्टक्सनेट’ नाम दिए। यस अदृश्य हतियारले इरानको नतान्ज आणविक स्थलमा युरेनियम प्रशोधनका लागि प्रयोग गरिने १० प्रतिशतभन्दा बढी सेन्ट्रीफ्यूजहरू नष्ट गरिदियो। यो अमेरिका र इजरायली विज्ञहरूको काम भएको पछि खुलासा भयो।

( विस्तृत लेख यहाँ पढ्नुहोस् –  इरानको आणविक केन्द्रमा घुसेको एक रहस्यमय भाइरस)

सन् २०१५: इरानसँगको आणविक सम्झौता :

जुलाई २०१५
अमेरिका र प्रमुख विश्व शक्तिहरूले तेहरानसँग एउटा ऐतिहासिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले इरानको आणविक क्षमतालाई सीमित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध हटाउने निर्णय गर्‍यो । अमेरिकी सरकारद्वारा सार्वजनिक सम्झौताको विवरणअनुसार, इरानको युरेनियम भण्डारण १५ वर्षका लागि ९८% घटाएर ३०० केजी मात्र रहने, प्रशोधन स्तर अधिकतम ३.६७% मा सीमित हुने र इरानले आफ्ना २०,००० मध्ये अधिकतम ६,१०४ सेन्ट्रिफ्युज मात्र राख्न पाउने गरी आणविक सम्झौता भयो । तर, इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले यसलाई “ऐतिहासिक भूल” भनेर टिप्पणी गरे।

तीन वर्षपछि, अप्रिल २०१८ मा नेतन्याहुले  इरानले आणविक हतियार कार्यक्रमको इतिहासबारे झूट बोलेको प्रमाणित गर्ने हजारौँ दस्ताबेजहरू इजरायलले प्राप्त गरेको दाबी गरे । मे २०१८ मा, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको सम्झौताबाट अमेरिका अलग भएको घोषणा गरे।

सन् २०१९-२०२२: इजरायलको निशानामा इरान समर्थित सैन्य संरचनाहरू

अगस्ट २०१९

लेबनान, सिरिया र इराकमा इरान-समर्थित सेनाहरूलाई लक्षित गरी युद्ध विमान वा ड्रोनद्वारा आक्रमणहरू भए । नोभेम्बर २०२० मा, इरानका प्रख्यात आणविक वैज्ञानिक मोहसेन फख्रिजादेहको तेहरानबाहिर भएको एक हमलामा हत्या भयो, जसको दोष इरानले इजरायलमाथि लगायो।

यसअघि पनि इरानले २०१० देखि २०१२ बिचमा मारिएका अन्य आणविक वैज्ञानिकहरूको मृत्युको दोष इजरायलमाथि लगाएको थियो। अप्रिल २०२१ मा, इरानको नतान्ज आणविक केन्द्रमा आक्रमणका कारण ब्ल्याक आउट भयो, जसले त्यहाँका सेन्ट्रीफ्यूजहरूलाई क्षति पुर्‍यायो। इरानी अधिकारीहरूले यसमा पनि इजरायल नै जिम्मेवार भएको बताए ।

मे २०२२ मा, इरानको रिभोलुसनरी गार्डका वरिष्ठ सदस्य कर्नेल हसन सायद खोडाएईको तेहरानमा गोली हानेर हत्या गरियो, जसको शैली इजरायलले गरेको भनिएका अघिल्ला आक्रमणहरूसँग ठ्याक्क मिल्दोजुल्दो थियो।

सन् २०२३ अक्टोबर:  खुला युद्धको घोषणा

अक्टोबर ७, २०२३ मा हमासले इजरायलमाथि अप्रत्याशित आक्रमण गर्यो, इरानले यो युद्धमा आफ्नो संलग्नता नभएको दाबी गरे पनि, पश्चिमा र मध्य पूर्वी गुप्तचर अधिकारीहरूले इरानले वर्षौँदेखि हमासलाई सैन्य तालिम, तार्किक सहयोग र आर्थिक सहायता प्रदान गरेको बताए। गाजा युद्धको प्रतिक्रियामा, लेबनानको हिजबुल्लाह र यमनको हुथी विद्रोहीहरूले इजरायलविरुद्ध आक्रमण गर्ने घोषणा गरे। यसैबिच, इजरायलले पनि यस क्षेत्रभरि इरानी लक्ष्यहरू र समर्थकहरूमाथि आक्रमण बढाएको देखियो, जसमा डिसेम्बर २०२३ मा सिरियामा इरानको IRGC कुद्स फोर्सका वरिष्ठ कमान्डर मारिए।

इरानले सयौँ ड्रोन र मिसाइलहरू एकसाथ पठाएर इजरायलको हाइफामा रहेको (प्रतिदिन २ लाख ब्यारेल / करिब सवा करोड लिटर तेल उत्पादन क्षमताको) सबैभन्दा ठुलो तेल प्रशोधन केन्द्रलाई क्षति पुर्‍यायो । (३ दिनपछि पुन सञ्चालनमा ल्याइयो)

२०२४-२०२५: सीधा आक्रमण र प्रतिआक्रमणको शृङ्खला

अप्रिल २०२४ मा, सिरियाको राजधानी दमास्कसस्थित इरानी दूतावास नजिकैको भवनमा भएको सन्दिग्ध इजरायली हवाई हमलामा इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सका दुई वरिष्ठ सदस्य मारिए।

यसको करिब दुई हप्तापछि इरानले  इजरायलतर्फ एकैसाथ पुग्ने गरी ३०० मिसाइल र ड्रोनको लहर प्रहार गरेर जवाफ दियो। इरानले प्रत्यक्ष इजरायलमा आक्रमण गरेको पहिले पटक थियो । यद्यपि उसका सम्पूर्ण मिसाइलहरू निस्तेज गरिए ।

इजरायलले पनि इरानभित्र आक्रमण गर्‍यो, जसले रुसी निर्मित हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको राडार प्रणालीमा प्रहार गरेको देखियो।

जुलाई ३१, २०२४

इजरायलले तेहरानमा हमास प्रमुख इस्माइल हानियालाई आक्रमण गरी मार्यो, यद्यपि इजरायलले यसमा आफ्नो भूमिका महिनौँपछि मात्र पुष्टि गर्‍यो।

सेप्टेम्बर २७, २०२४,

इजरायली आक्रमणमा लेबनानको हिजबुल्लाहका नेता हसन नसरल्लाह बेरूतमा मारिए, जो तेहरानको सबैभन्दा बलियो र भरपर्दो अरब सहयोगी थिए।

अक्टोबर १, २०२४

नसरल्लाह हिजबोल्लाहका निकै शक्तिशाली नेता मात्र थिएनन । इरानका सबैभन्दा बलिया दाहिने हात सरह थिए ,  उनको मृत्युको जवाफमा अक्टोबर १ मा, इरानले इजरायलमा करिब १८० घातक ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू प्रहार गर्‍यो।

अक्टोबर २६, २०२४ 

दुई देशहरूबिचको **प्रतिशोधको युद्ध** (tit-for-tat attacks) जारी राख्दै, इजरायलले इरानी सैन्य लक्ष्यहरूमा आक्रमण गर्‍यो।

अप्रिल १२, २०२५

ट्रम्पले इरानका सर्वोच्च नेता खोमेनीलाई एक पत्र लेखि आणविक कार्यक्रम रोक्न आग्रह गरे । उनले सो सम्बन्धमा सल्लाह र निर्णय गर्न  २ महिनाको समय सीमा पनि दिए ।

अप्रिल /मे , २०२५

ट्रम्पले इरानसँग विभिन्न चरणमा आणविक वार्ताको घोषणा गरेर इजरायललाई बारम्बार बाइपास गरेको देखियो, र यमनका इरान-समर्थित हुथी विद्रोहीहरूसँग पनि अमेरिकाले वार्ता र युद्ध विराम समेत गर्‍यो ।

सिरियामा मुख्य सहयोगी बशर अल-असदको पतन भएको थियो । लेबनानमा प्रत्यक्ष इजरायली आक्रमण र आफ्ना धेरै नेताहरूको गुमाएका कारण इजरायलको सिमाना लेबनानमा रहेको इरानको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रोक्सी सैन्य सङ्गठन हिजबुल्लाह निकै  कमजोर भइसकेको थियो ।

 १३ मे, २०२५

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प मध्यपूर्वको भ्रमणमा निस्किए । साउदी अरब, कतार र युएईमा उनको ठुलो खातिर दारी भयो । साउदीले अमेरिकासँग १४२ अर्ब अमेरिकी डलरको “रणनीतिक आर्थिक साझेदारी” सम्झौता गर्‍यो भने  कतारसँग २४३ अर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढीका सम्झौताहरू घोषणा गर्‍यो। क़तार एयरवेजले बोइङसँग २१० वटा विमान खरिद गर्ने समझदारी पत्रमा पनि हस्ताक्षर गर्‍यो यता अबू धाबीमा अमेरिकाबाहिरकै सबैभन्दा ठुलो एआई डाटा केन्द्र स्थापना गरिने भयो ।

ट्रम्पले मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायल विरोधी हमलाहरूका लागि इरानलाई दोष दिएको र इजरायली अभियानमा सामेल हुने विचार गरेको पनि देखियो। यो वृद्धि इरानका लागि एक वर्षको ठुलो झट्का पछि आएको थियो ।

१२–१३ जुन , २०२५

इजरायली सेनाले ८ बजे राति इरानको आणविक कार्यक्रम र नेतृत्वमाथि लक्षित हवाई आक्रमणको पहिलो चरण सुरु गर्‍यो।

इरानका २० भन्दा धेरै सिनियर कमान्डरहरू मारिए । इरानी आर्मी चिफ मोहम्मद बघेरी, इरानी रिभोसुलनरी गार्डका चिफ हुसेन सलामी, वायुसेना प्रमुख अमिर अलि हाजिजादेह लगायत सम्पूर्ण सैन्य संरचनाका प्रमुखहरू इजरायलले आक्रमण थालेको एक घण्टाको अवधिमा मारिए ।

यसै अवधिमा इरानका आणविक कार्यक्रममा आबद्ध सम्पूर्ण शीर्ष परमाणु वैज्ञानिकहरू पनि मारिए ।

प्रमुख निशाना बनाइएका स्थलहरूमा नताञ्जको युरेनियम प्रशोधन केन्द्र र इरानको आणविक तथा ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमको मूल संरचनाहरू थिए।

यी आकस्मिक आक्रमणमा इरानको शीर्ष सैन्य नेतृत्व प्रायः सम्पूर्ण रूपमा मारिए। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूका अनुसार “आम नरसंहारकारी (Mass destruction) हतियारको निर्माणमा खटिएका इरानका प्रमुख आणविक वैज्ञानिकहरू” सबै निशानामा परे ।

इरानले पनि प्रत्याक्रमण स्वरूप ३ चरणमा मिसाइल आक्रमणहरूसहित जवाफ दियो, त्यसपछि दुई देशहरूले एक-अर्कामाथि हमला जारी राखे, जहाँ इजरायलले आफ्नो निशाना इरानका ऊर्जा सुविधाहरू र उत्पादन प्लान्टहरूमा पनि विस्तार गर्‍यो।

१४ जुन , २०२५

इजरायली सेनाले पश्चिम इरानमा रहेको अज्ञात भूमिगत हतियार भण्डारण केन्द्रमा आक्रमण गर्‍यो। इरानी सञ्चार माध्यमका अनुसार इजरायले दक्षिण इरानका ऊर्जा केन्द्रहरू पनि नष्ट गर्‍यो। दुनियाँकै ठुलो ग्यास क्षेत्र South Pars field र Fajr Jam ग्यास प्लान्ट आक्रमणको चपेटामा परे। इरानको पेट्रोलियम मन्त्रालयले Shahran depot पनि इजरायली बमबारीमा परेको पुष्टि गर्‍यो।

१५ जुन, २०२५

इजरायल र इरानबिच हवाई आक्रमणको शृङ्खला जारी रह्यो। इजरायली सेनाले तेहरानस्थित इरानी परराष्ट्र मन्त्रालय र गुप्तचर मन्त्रालयलाई लक्षित आक्रमण गरेर ध्वस्त बनायो ।

इरानले सयौँ ड्रोन र मिसाइलहरू एकसाथ पठाएर इजरायलको हाइफामा रहेको (प्रतिदिन २ लाख ब्यारेल / करिब सवा करोड लिटर तेल उत्पादन क्षमताको) सबैभन्दा ठुलो तेल प्रशोधन केन्द्रलाई क्षति पुर्‍यायो । (३ दिनपछि पुन सञ्चालनमा ल्याइयो)

इरानी मिसाइलहरूले इजरायलको सुरक्षा प्रणाली छल्न सफल भए र तेल अभिव लगायत प्रमुख इजरायली सहरहरूमा अकल्पनीय क्षति गराए ।

यसै क्रममा इजरायलको प्रतिष्ठित अनुसन्धान संस्था Weizmann Institute of Science पनि क्षतिग्रस्त भयो। वैज्ञानिकहरूले ३० बर्ष देखिका रिसर्च पेपरहरू नष्ट भएको बताए ।

१६ जुन, २०२५

इजरायली आक्रमणमा इरानको राष्ट्रिय टेलिभिजन केन्द्र र एक विशिष्ट सैन्य इकाइको कमान्ड पोस्टमाथि हवाई आक्रमण गरी क्षतिग्रस्त बनायो ।

तेहरान विमानस्थलमा रहेका इरानी F-14 युद्धक विमानहरू पनि इजरायली आक्रमणमा ध्वस्त पारिए।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का अनुसार, नताञ्जमा रहेको करिब १५ हजार सेन्ट्रिफ्युजहरू विद्युत् अवरुद्धताका कारण गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएको सम्भावना छ ।

अमेरिकाले अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमान्ड क्षेत्रमा थप सैन्य क्षमताको परिचालन भएको घोषणा गरयो ।

साथै, अमेरिकाले युरोपतर्फ दुई दर्जनभन्दा बढी ट्याङ्कर विमानहरू पठाइएको जानकारी दियो ।
अमेरिकी विमानवाहक युद्ध पोत USS Nimitz पनि दक्षिण चीन सागरबाट पश्चिमतर्फ प्रस्थान गर्‍यो।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार, इजरायल–इरान सङ्घर्ष गम्भीर रूप लिँदै जाँदा अमेरिका पक्षले मुख्यतः रक्षा उद्देश्यले मात्र आफ्ना युद्ध साधन तैनाथ गरिरहेको जनायो ।

उता, राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको सामाजिक सञ्जाल पोस्ट “IRAN CAN NOT HAVE A NUCLEAR WEAPON…” पछि तेहरानमा अमेरिकी आक्रमण हुनसक्ने भय फैलियो । सहर छोड्नेहरूको अत्यधिक ट्राफिक जाम देखियो ।

१७ जुन, २०२५
इजरायली सेनाले इरानका विभिन्न सहरहरूमा भीषण आक्रमण गर्‍यो।

इरानले पनि इजरायलमा मिसाइल प्रत्याक्रमण गर्‍यो ,  इजरायली आक्रमणबाट इरानका थुप्रै सैन्य पूर्वाधारहरूमा ठुलो क्षति भएको देखियो ।
Tabriz क्षेप्यास्त्र केन्द्रमा भवनहरू, सुरुङहरू र सवारी मार्गहरू नष्ट भए ।
Mashhad विमानस्थलमा इरानको ट्याङ्कर विमान समेत इजरायलले नष्ट पारिदियो ।

१८ जुन, २०२५
इजरायल–इरानबिचको हवाई युद्ध छैटौँ दिनमा प्रवेश गर्‍यो। इजरायलले तेहरानमा रहेका २० भन्दा बढी सैन्य ठेगानामा आक्रमण गरी इरानको मिसाइल उत्पादन क्षमता नष्ट गर्‍यो । इजरायली सैन्य अधिकारीहरूले यस कारबाहीले इरानबाट एकै पटक धेरै सङ्ख्यामा मिसाइल प्रहार गर्ने क्षमतामा ठुलो कमी ल्याएको बताए ।

१९ जुन, २०२५
इरानले गरेको व्यालेस्टिक मिसाइल आक्रमणबाट इजरायलको दक्षिणी सहर वीरशेवामा रहेको  सोरोका अस्पताल क्षतिग्रस्त भयो । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले सञ्चार माध्यमलाई इजरायल-इरान युद्धमा अमेरिकाको भूमिका के रहने सम्बन्धमा २ हप्ता पछि मात्र निर्णय गर्ने बताए ।

२० जुन, २०२५
इजरायल र इरानबिचमा आक्रमणको सिलसिला जारी रह्यो । इरानका विदेश मन्त्रीले कूटनीतिक माध्यमबाट समस्याको समाधान गर्न आग्रह गरे । इरानले वार्ताको ढोका खुला गरेको जनाउँदै अमेरिकाले इजरायललाई रोकेमा आफूहरूले पनि आक्रमण रोक्ने बताए । इरानबाट प्रहार गरिएका हाइपर सोनिक व्यालिस्ट्क मिसाइलहरुमा क्लस्टर बम भरिएको केही फुटेजहरू मार्फत पुष्टि भए । इरानी मिसाइल इन्टरसेप्सन गर्दा झरेका छर्राहरूबाट तेल अभिवको एक सहर खुलनमा आगलागी समेत भयो ।

२१ जुन , २०२५,
संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानका तीन आणविक सुविधाहरू फ़ोर्डो, नताञ्ज र इस्फाहानमा  पूर्ण बम बारी गरिएको घोषणा गर्‍यो, जसलाई राष्ट्रपति ट्रम्पले “एक शानदार सैन्य सफलता” भन्दै प्रशंसा गरे।  उनको पोस्टमा लेखिएको थियो:
“We have completed our very successful attack… A full payload of BOMBS was dropped on Fordow… NOW IS THE TIME FOR PEACE!”

———— —— —— —— ——

यसरी इजरायल – इरान युद्धमा अमेरिका प्रत्यक्ष सहभागी हुन पुगेको छ   ।

यो द्वन्द्वले मानवीय मूल्य चुकाएको छ। इरानले इजरायली आक्रमणमा अधिकांश सैन्य प्रमुख र आणविक वैज्ञानिकहरू गुमाएको छ भने ठुलो जनधनको  क्षति भएको बताइएको छ ।असङ्ख्य सैन्य संरचनाहरू,  रकेट लन्चर तथा मिसाइल भन्डारहरू, युद्धक विमानहरू , विज्ञान केन्द्रहरू ध्वस्त पारिएका छन् । यता इजरायलमा पनि इरानी क्षेप्यास्त्रहरुले ठुलो जनधनको क्षति गरेको छ भने मानसिक त्रास र भयको वातावरण सिर्जना गरेको छ । यसको असरको कुनै मापन नै छैन ।

इतिहासका यी पानाहरू पल्टाउँदा, युद्धको क्रूरता र मानवीय पीडाको गहिराई स्पष्ट हुन्छ । युद्धले निम्त्याउने पीडा कुनै पनि शब्दमा वर्णन गरेर सकिँदैन । हामीले जबसम्म युद्धको रगतमा लेखिएको इतिहासमा गर्व गर्न छोडदैनौं, तबसम्म मानव सभ्यतामा युद्धका पानाहरू कोरिई रहनेछन्, लेखिई रहनेछन् ।

मान्छेको आआफ्ना बुझाई, आस्था र विश्वासमा बढ्दै गएको कटुता र घृणाको यो चक्रले मान्छेलाई एक अर्काको कट्टर विरोधी र शत्रु बनाइरहेको छ । हाम्रो यो मानव सभ्यतामा मान्छेले मान्छेको अस्तित्वलाई नै यति बिघ्न घृणा गर्ने गरी कस्तो धर्म, आस्था र मान्यताहरूको विकास गर्‍यौँ ?

युद्धले कैयौँ जीवनका दीपहरू निभाइसकेको छ। यो कथा केवल एक राजनीतिक वा सैन्य घटनाक्रम मात्र होइन, बरु यो विश्वास, अविश्वास, बदला र अस्तित्वको लामो सङ्घर्षको काव्य हो, जसको अन्त्य अझै अस्पष्ट र धमिलो छ । अनिश्चित छ ।

कृष्णपक्ष थापा

इमेल - oi@kanxey.com
kanxey@krishnathapa.com

The post इजरायल-इरान युद्धको टाइमलाइन appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

केयरगिभरको रूपमा काम गर्दा कुनै बेला हामीसँग प्रशस्त समय हुन्छ त बिरामीको स्वभाव अनुसार कहिले भने असाध्य व्यस्त भइन्छ । मानसिक रूपमा हुने व्यस्तता र अस्तव्यस्तताको कुरा गरी साध्य छैन ।

दशक अघिको कुरा हो, सुरु सुरुमा इजरायल आउँदा भाषा लगायतका समस्याले केही अप्ठेरो भए पनि क्रमशः बानी पर्दै गयो । म साइन्सको विद्यार्थी , विभिन्न बाध्यताहरूमा अल्झिएर विदेश यात्रा गरेपछि पनि मनमा केही पढ्न र सिक्न पाए हुन्थ्यो भन्ने सधैँ लागिरहन्थ्यो ।

स्वअध्ययनमा असाध्य रुचि भएकोले मैले अनेक बाटोहरू खोजेँ र त्यसै क्रममा भेटिए – मिसिगन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक – चार्ल्स रसेल सेभेरेन्स, उनको उप नाम डाक्टर चक थियो । ( उनको वेबसाइट www.dr-chuck.com )

उनी कम्प्युटरका प्रशिक्षक थिए, अनलाइन कोर्सहरू पढाउँथे । मैले उनीसँग साइबर सुरक्षा सम्बन्धी एउटा कोर्स गरेँ र पछि उत्कृष्ट अङ्क र डाक्टर चकको सिग्नेचर सहित भेरिफाइड सर्टिफिकेट पनि प्राप्त गरेँ, यो धेरै पहिलेको कुरा थियो । ( लिङ्क ) 

——-

सन्दर्भ – कम्प्युटर सुरक्षा चुनौति र भाइरसको 

यसै क्रममा कम्प्युटरका भाइरस, साइबर हमला र चुनौतीका विषयमा सतही रूपमा केही थाहा पाएँ । त्यसैबेला एउटा भाइरसको बारेमा पनि थाहा पाएँ – स्टक्सनेट । जुन भाइरस इरानको आणविक सपनामा पहिलो तगारो बनेर उभिएको थियो ।

आज एआई हुँदै विज्ञान र प्रविधि निकै तीव्र रफ्तारमा दौडिसकेको छ भने इरानले पनि आफ्नो आणविक क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति गरिसकेको मात्र नभई त्यही आम नरसंहारकारी सपनाका कारण इजरायल र इरान प्रत्यक्ष युद्धमै होमिन पुगेको अवस्था छ ।

यही युद्धकै सेरोफेरोमा सो भाइरसको बारेमा केही भनौँ ।

इरानले धमाधम युरेनियम प्रशोधन गरिरहेको समाचारले व्यापकता पाएको थियो, मध्यपूर्वका राष्ट्रहरुमा चासो र चिन्ता बढनु स्वाभाविक थियो । यसै बखत डिजिटल जगत्‌मा एउटा अदृश्य कीरा (invisible worm) को जन्म भयो। यो कुनै साधारण जीव थिएन, यो ५०० किलोबाइटको एउटा रहस्यमय कम्प्युटर “वर्म” थियो, जसले लाखौँ कम्प्युटर प्रणालीहरूमा आफ्नो कालो छायाँ फिँजाउन थाल्यो। यसको आगमन यति मौन थियो कि मानौँ, रातको अँध्यारोमा एउटा अदृश्य भूतले ढोका नफुटाई प्रवेश गरेजस्तो ।

यो भाइरसको काम गर्ने शैली एउटा निपुण जासुसको भन्दा कम थिएन, जसले तीन चरणमा आफ्नो योजनालाई मूर्तरूप दिन्थ्यो:

१. पहिलो चरण:  सर्वप्रथम, यसले विन्डोज नेटवर्क र कम्प्युटर प्रणालीहरूको गहन अध्ययन गर्दथ्यो। एक पटक भित्र पसेपछि, यसले आफ्नो “अनगिन्ती प्रतिरूपहरू” सिर्जना गर्न थाल्थ्यो, जसरी पानीमा फैलिएको तेलको थोपा अदृश्य रूपमा फैलन्छ। यसको यो प्रतिकृति प्रक्रिया नै यसलाई यति सर्वव्यापी बनाउने मुख्य कारण थियो। यो यति आक्रामक थियो कि यदि कुनै प्रभावित प्रणालीमा USB जोडिएमा, वर्म स्वतः USB भित्र लुक्थ्यो । र  पछि जुन डिभाइसमा त्यो USB जोडिन्थ्यो,  हरेक नयाँ डिभाइस र प्रणालीहरूमा आफ्ना विषाक्त बीउहरू छर्थ्यो।

२. दोस्रो चरण: त्यसपछि, यो विन्डोज-आधारित सिमेन्स स्टेप७ सफ्टवेयर भित्र छिर्थ्यो। यो सफ्टवेयर औद्योगिक कम्प्युटिङ नेटवर्कहरूमा, विशेष गरी आणविक संवर्धन सुविधाहरूमा, एक “अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण नियन्त्रण प्रणाली” को रूपमा प्रयोग हुने गर्दथ्यो। यो मानौँ, कुनै विशाल उद्योगको हृदयको द्वार थियो, जहाँबाट उसले आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गर्न खोज्थ्यो।

३. तेस्रो चरण: अन्तिम र सबैभन्दा घातक कदम, स्टेप७ सफ्टवेयरलाई नियन्त्रणमा लिएपछि, यसले “औद्योगिक प्रोग्राम लजिक कन्ट्रोलरहरू (PLC)” सम्म पहुँच प्राप्त गर्थ्यो । यी PLC हरू कुनै पनि उद्योगका pulse सरह थिए, जसले विभिन्न मेसिनरीको चाललाई नियन्त्रण गर्दथे। यसरी, वर्मका निर्माताहरूले महत्त्वपूर्ण औद्योगिक जानकारीमा पहुँच पाउनुका साथै व्यक्तिगत औद्योगिक साइटहरूमा रहेका “विभिन्न मेसिनरीहरूलाई सञ्चालन गर्ने क्षमता” पनि हासिल गरे।

इरानको आणविक सपनामाथि यो भाइरसको प्रहार

यो भाइरसको सिकार बन्ने मध्ये एक निशानामा परेको  थियो इरानी आणविक प्रशोधन केन्द्र । पन्ध्रभन्दा बढी इरानी सुविधाहरूमा स्टक्सनेट वर्मले आक्रमण गरेको थियो । विश्वास गरिन्छ, यस आक्रमणको सुरुवात कुनै एक साधारण कर्मचारीको USB ड्राइभ मार्फत भएको थियो ।

आक्रमणको केन्द्रबिन्दु मध्ये एक थियो ” नतान्ज आणविक केन्द्र” । यस सुविधाको कम्प्युटर प्रणालीमा समस्याको पहिलो सङ्केत देखा पर्न थाले।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका निरीक्षकहरूले नतान्ज केन्द्रको भ्रमण गर्दा, अनौठो तरिकाले सेन्ट्रिफ्युजहरु डिस्ट्रोय र निकम्मा भइरहेको देखे । ती सेन्ट्रीफ्यूजहरू युरेनियम समृद्ध गर्ने सेन्ट्रीफ्यूजहरू थिए त्यस समयमा यी असफलताहरूको कारण अज्ञात थियो, मानौँ कुनै अदृश्य शत्रुले तिनको गतिमा अवरोध सिर्जना गरिरहेको होस ।

इरानी प्राविधिकहरू हैरान थिए । उनीहरूले बेलायती कम्प्युटर विज्ञहरू , सुरक्षा विशेषज्ञहरूलाई आफ्ना प्रणालीहरूमा के समस्या भएको हो जाँच गर्न बोलाए।

यस सुरक्षा फर्मले अन्ततः इरानी कम्प्युटर प्रणालीहरूमा बहुसङ्ख्यक भाइरसहरू घुसेको पत्ता लगायो। यी फाइलहरू नै स्टक्सनेट वर्म भाइरस थिए।

यद्यपि इरानले आक्रमणको सम्पूर्ण विवरणहरू त कहिले पनि सार्वजनिक गरेन, तर हालको अनुमान अनुसार स्टक्सनेट वर्मले  करिब ९८४ युरेनियम समृद्ध गर्ने सेन्ट्रीफ्यूजहरूलाई नष्ट गरिदिएको थियो । यो सङ्ख्या कुनै पनि देशको आणविक प्रगतिको लागि ठुलो धक्का थियो। अनुमान अनुसार सो बखत नै यस आक्रमणले इरानको युरेनियम संवर्धन दक्षतामा ३०% को कमी ल्यायो।

अदृश्य भाइरस डिजाइनरको खोजी:

वास्तवमा स्टक्सनेट वर्मको शिल्पकार को थियो ?  मिडियाका धेरै सदस्यहरूले स्टक्सनेट वर्म कसले डिजाइन गर्‍यो र इरानको आणविक सुविधामा यसलाई प्रयोग गरेर कसले आक्रमण गर्‍यो भन्ने बारेमा अनुमान मात्र लगाए ।

यो भाइरस इरानको आणविक विकास कार्यक्रममाथि आक्रमण गर्ने उद्देश्यले एउटा साइबर हतियारको रूपमा डिजाइन गरिएको थियो । यद्यपि, यस वर्मका डिजाइनरहरू अझै पनि अज्ञात नै छन्, जसरी कुनै भव्य कलाकृतिको पछाडि लुकेका हस्तीहरू हुन्छन् ।

इरानले यो भाइरस आक्रमण इजरायलले नै गरेको आरोप लगायो । धेरै विशेषज्ञहरूले स्टक्सनेट वर्मद्वारा इरानी आणविक सुविधामा भएको आक्रमण संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलको संयुक्त अभियान हुनसक्ने निर्क्योलमा पुगे पनि यसको प्रमाणिकता भने कतै पनि छैन ।

यो अनुमान भए तापनि, मूल साइबर हतियार कसले डिजाइन गर्‍यो भन्ने बारेमा अझै कुनै ठोस प्रमाण छैन, जसरी वर्षापछि पनि बाटोमा बाँकी रहने अस्पष्ट पद चिन्हहरू हुन्छन् ।

यसरी, स्टक्सनेटको कथा केवल एक कम्प्युटर वर्मको कथा मात्र होइन, यो साइबर युद्धको प्रारम्भिक अध्यायको कथा हो, जहाँ  कम्प्युटरमा डिजाइन गरिने निका सूक्ष्म अदृश्य शक्ति (भाइरस) हरूले विशाल देशहरूको ठुला ठुला लक्ष्यमा अत्यन्तै ठुला र प्रभावकारी हमला गर्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ ।

हुन त भाइरसले क्षति र विनाश नै गर्ने हो तैपनि मानव सभ्यता नै खतरामा पर्न सक्ने आम संहार गर्ने विध्वंसकारी हतियार बनाएर सम्प्रभुत्व कायम गर्न खोज्ने कुत्सित योजनालाई चकनाचुर पार्न गरिएको सो भाइरस आक्रमणलाई शान्तिप्रेमी विश्व समुदायले “सुकर्म” कै रुपमा स्मरण गर्दा कसो होला ?

The post स्टक्सनेट – इरानको आणविक केन्द्रमा घुसेको एक रहस्यमय भाइरस  appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

ए आइ अर्थात् कृत्रिम बौद्धिकताको अवधारणा र विकासको कथा त निकै लामो छ । यद्यपि पछिल्लो समयमा विशेष गरी ChatGPT जस्ता जेनेरेटिभ एआई उपकरणहरू आएपछि इन्टरनेटमा एआईले सूचना र प्रविधिका क्षेत्रमा व्यापक चर्चा पायो ।

आज दैनिक जनजीवनका घण्टौँ लाग्ने कार्यहरू एआईको सहायताले क्षणभरमै सम्पादन गर्न सकिने भएको छ । ए आइको प्रभाव र सम्भावनाबारे सार्वजनिक चासो तथा छलफल अत्यन्तै तीव्र गतिमा भइरहेको छ ।

उनी आफैँ कालो निसान टेना सेडान चलाउँदै थिए, उनको गाडी भित्र उनकी श्रीमती पनि साथमै थिइन् तर उनका बडीगार्डहरू छुट्टाछुट्टै गाडीमा पछाडिबाट आइरहेका थिए। 

यस्तै कृत्रिम बौद्धिकता एआइको प्रयोग गरेर घटनास्थलमै कुनै पनि मानिसको उपस्थिति बिनै 2000 किलोमिटर पर इजरायलबाट दिइएको निर्देशन अनुसार इरानका परमाणु विज्ञानका पिता मानिने शीर्ष परमाणु वैज्ञानिक डा. मोहसेन फक्रिजादेहको कसरी गोली प्रहार गरियो ?

कसरी उनको साथमा रहेका श्रीमती र अङ्गरक्षकहरू सकुशल रहे ? ए आइ रोबोटद्वारा सम्पन्न गरिएको यो सटिक र दुरुस्त निशानाको घटनाबारे आज बताउन  गइरहेको छु ।

यो कुनै सामान्य घटना थिएन, प्रविधिको प्रयोग गरी डिजाइन गरिएको एक जादुमय षडयन्त्र थियो । यो निकै जटिल र अकल्पनीय थियो ।

विज्ञानको प्रयोग गरेर वैज्ञानिकको हत्या गरिएको यो कथा एउटा एआईको युगको सुरुवातको घोषणा थियो, जहाँ मृत्यु एउटा अदृश्य हातबाट, हजारौँ माइल टाढाबाट, एआईद्वारा निर्देशित भएर कुनै पनि घडी आउन सक्छ ।

सन् २०२० को नोभेम्बर महिना थियो। इरानको राजधानी तेहरानको पूर्वमा रहेको अबसार्द नगर नजिकैको एउटा सडकमा, जहाँ चालकहरूले यू-टर्न लिनुपर्ने हुन्छ, त्यहाँ एउटा निलो निसान पिक अप ट्रक यतिकै छाडिएजस्तो गरी किनारामा राखिएको थियो ।

मोहसेन फक्रिजादेह, ५९ वर्षका भौतिकशास्त्री, इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सका अधिकारी र तेहरानको इमाम हुसेन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, आफ्नी श्रीमतीसँग कास्पियन सागरस्थित छुट्टी मनाउने घरबाट अबसार्दको आफ्नो गाउँको घरतर्फ जाँदै थिए।

उनी आफैँ कालो निसान टेना सेडान चलाउँदै थिए, उनको गाडी भित्र उनकी श्रीमती पनि साथमै थिइन् तर उनका बडीगार्डहरू छुट्टाछुट्टै गाडीमा पछाडिबाट आइरहेका थिए।

एक मिनेटभित्र अपरेसन सकियो । त्यसपछि एआई उपकरण जडित बन्दुक राखिएको निलो ट्रक आफै विस्फोट भयो ।

सडक किनारमा रहेको पिक अप ट्रक भित्र एउटा डरलाग्दो रहस्य लुकेको थियो। एक टनसम्मको वजन भएको, बेल्जियममा बनेको FN MAG मेसिन गनलाई  रोबोटिक एआई उपकरणसँग जोडेर राखिएको थियो।  ट्रक खाली थियो तर यसमा जडिएको क्यामरा र इन्टरनेटको सहायताले हजारौँ माइल टाढाबाट अपरेटिभहरुले अवलोकन गरिरहेका थिए । यो पूर्ण रुपमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रविधि द्वारा सञ्चालित थियो।

यो कुनै फिल्मको दृश्य थिएन, यो त एउटा घातक सत्य थियो। अपरेसन अगाडि यो उपकरणलाई ससाना भागमा इरान भित्र्याएर फेरि जोडिएको थियो।  इजरेली गुप्तचर संस्था मोसादको टोलीले यो सम्पूर्ण अपरेसन देशबाहिरको कमान्ड सेन्टरबाटै सञ्चालन गरेको थियो। यसमा कुनै पनि व्यक्तिहरू घटनास्थलमा उपस्थित थिएनन्।

यो अदृश्य एआई सिकारी, आफ्नो प्रविधिको मौन गर्जनसहित, केवल एक मिनेटभन्दा पनि कम समयमा आफ्नो लक्ष्यमाथि बज्रन तयार थियो।

सन् २०१८ को अप्रिलमा इजरेली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले इरानको परमाणु कार्यक्रमसँग सम्बन्धित भन्दै दर्जनौँ दस्ताबेजहरू प्रस्तुत गर्दा, मोहसेन फक्रिजादेहको नाम विशेष जोड दिएर उल्लेख गरेका थिए। उनले भनेका थिए, “डा. मोहसेन फक्रिजादेह… यो नाम स्मरण रहोस्“। त्यो भनाइ यस घातक अपरेसनको एउटा प्रारम्भिक प्रस्तावना जस्तै थियो।

जब फक्रिजादेहको गाडी जंक्शनमा पुग्यो, उनका बडीगार्डहरूको अर्को गाडी उनको छुट्टीको घर निरीक्षण गर्न अगाडि बढे, जसले गर्दा उनी एक्लो परे। बाँकी गाडीहरू पार्क गरिएको ट्रकभन्दा ठीक अगाडिको स्पिड बम्पमा बिस्तारै आए। त्यही क्षणमा अज्ञात स्थलमा (इजरायलमा) रहेका अपरेटिभहरूले चालक फक्रिजादेहलाई स्पष्ट रूपमा पहिचान गरे।

त्यसपछि गोलीको वर्षा भयो, जुन गाडीको विन्डशिल्ड मुनि लाग्यो। गाडी एकै छिनमा रोकियो र उनी ढोका खोलेर बाहिर निस्कन खोजे। त्यसैबेला उनलाई थप तीन गोली लाग्यो जसले उनको मेरुदण्डलाई छेड्यो र उनी सडकमै ढले। पहिलो अङ्गरक्षक घटनास्थलमा हतियारसहित आइपुग्दा, उनी आक्रमणकारीको खोजीमा भ्रमित देखिए। फक्रिजादेहकी श्रीमती उनकहाँ दौडेर आइन् र सडकमै उनको छेउमा बसिन्।

भर्खरै कसले कहाँबाट गोली हानेर वैज्ञानिकको हत्या गर्‍यो उनीहरूले केही भेउ पाउन सकेनन् ।

यो अपरेसनको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष यसको परिशुद्धता थियो। पूरै अपरेसन एक मिनेटभन्दा कम समयमै समाप्त भयो। ६० सेकेन्ड भित्र १५ वटा गोली प्रहार भएको थियो । 

कसैलाई पनि चोट लागेन, न त फक्रिजादेहकी श्रीमतीलाई, जो उनीसँगै गाडीमा थिइन्। यो अचम्मको परिशुद्धताको रहस्य भनेको कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) थियो, जसलाई ढिलाइ, हतियारको हल्लाई र गाडीको भेलोसिटी र टार्गेटबाट हुनसक्ने सम्भावित चालको  संयोजन गरेर सटिक रूपमा लक्ष्यमा प्रहार गर्न प्रोग्राम गरिएको थियो।

यसले टाढाबाट सञ्चालन गर्दा हुने प्राविधिक चुनौतीहरूलाई पार गरी सटीक लक्ष्य प्रहार सुनिश्चित गर्‍यो। एक मिनेटभित्र अपरेसन सकियो । त्यसपछि एआई उपकरण जडित बन्दुक राखिएको निलो ट्रक आफै विस्फोट भयो ।

यो अपरेसनलाई सफल मानियो, जसको श्रेय मोसादको विस्तृत योजना, निगरानी र इरानको सुरक्षाकर्मीको गम्भीर सुरक्षा असफलताका साथै फक्रिजादेहको नियतिवादले भरिएको मनोवृत्तिलाई दिइएको थियो।

यस घटनाले सुरक्षा र गुप्तचरको विश्वलाई नयाँ मोडमा पुर्‍यायो । रिमोट कन्ट्रोलबाट चल्ने मेसिन गन अब टाढाबाट लक्षित हत्याका लागि उच्च प्रविधिको हतियारको रूपमा लडाकु ड्रोनसँग जोडिएको छ। यो प्रविधिले युद्धको मैदानलाई नयाँ आयाम दिएको छ, जहाँ मृत्यु कुनै पनि क्षण डिजिटल फुसफुसाहटका साथ, अदृश्य हातहरूद्वारा आउन सक्छ।

यसले एउटा चेतावनी दिएको छ: युद्धको मैदान अनेकौँ र असीमित आयामहरूमा विस्तार हुँदै छ, र द्वन्द्वको भविष्य अब मानव रहित, तर कृत्रिम बौद्धिकता (एआई)को कठोर गणनात्मक तर्कद्वारा निर्देशित अपरेशनहरूद्वारा लडिनेछ। मोहसेन फक्रिजादेहको कथा केवल भूराजनीतिक षड्यन्त्रको एउटा अध्याय मात्र होइन; यो एआई प्रविधिले द्वन्द्वको प्रकृतिमाथि कस्तो प्रभाव पार्दै छ भन्ने कुराको एक कठोर पूर्वावलोकन पनि हो।

इरानको अबसार्द नगरको धुलो शान्त भए पनि, ती पन्ध्र सटीक गोलीका प्रतिध्वनिहरू इरानको सीमाभन्दा धेरै परसम्म गुन्जिइरहे ।

प्रविधिको उच्च उपयोगले इजरायलको गुप्तचर संस्था मोसादलाई दुनियाँकै शक्तिशाली रणनीतिक निकाय बनाएको छ जसले भर्खरै इजरायल-इरान युद्धको पहिलो दिन अर्थात् जुन १३ २०२५ शुक्रबार कुनै पनि ठुलो हल्ला र गर्जनविना इरानका लगभग सम्पूर्ण शीर्ष सैन्य कमान्डरहरू र नरसंहारकारी परमाणु हतियार निर्माणमा संलग्न वैज्ञानिकहरू गरेर २० जनाभन्दा धेरैलाई एक घण्टाको अवधिमा सफाया गरिदिएको छ ।

स्मरण रहोस् यो लेख मोसादका अपरेसनहरूलाई न्यायोचित ठहराउन या तिनको गुणगान वा गौरव गाथा गाउन लेखिएको होइन । सूचना र प्रविधिमा रुचि राख्ने भएकोले आजको विश्वमा बढ्दै गएको कृत्रिम बुद्धिमत्ता एआई को प्रयोगबाट के कस्ता कार्य सम्पादन भइरहेका छन्, यसको सानो उदाहरणको चर्चा गरेको हुँ ।

इरान र इजरायलबिच चर्किएको बदला र प्रतिशोधका ज्वालाहरू निभुन् र मध्यपूर्वको आकाशमा मडारिएको युद्धका कालो बादल हटेर पुन शान्तिको नीलो रङ्ग पोतियोस् … यही कामना गरौँ । 

The post जब एआई रोबोटले इरानी वैज्ञानिकको हत्या गर्‍यो appeared first on कृष्णपक्ष थापा.