READ FULL ARTICLE HERE

एक दशक भन्दा बढी भइसकेको छ - मेरो अर्थात् ‘कृष्णपक्ष’को तिर्खा बजारमा आएको । त्यसको आवरणमा भएको तस्बिरलाई लिएर धेरै पाठक र केही साथीहरूले प्रश्न सोध्नु भएको थियो - किन कुनै सिनेमाको पात्रलाई तिर्खाको कभर बनाउनु भएको ? कभरमा एउटा पखेटायुक्त अजिङ्गर (ड्रागन), खलिसी र पृष्ठभूमिमा आगो राखिएको थियो । त्यसको माथि सुनौलो अक्षरमा लेखिएको छ ‘तिर्खा ‘।

व्यक्तिगत रूपमा तिर्खाको लेखक अर्थात् मलाई सो समय गेम अफ थ्रोनजस्ता मिथक र सिनेमाहरू असाध्य मन पर्थ्यो अनि GOTको फ्यान भएकोले ड्यानेरिस टार्गेरियन (खलिसी)को बिम्बलाई मैले एक दिन चित्रमा उतारेँ र उनको चित्र पुस्तकको कभरमा राख्ने निर्णय गरेँ ।

धेरैले सोच्नुभयो होला - मिथक या सिनेमाको फ्यान हुँदैमा पुस्तकको आवरणमा यस्तो चित्र किन राखियो ? यो त केटाकेटीपनजस्तो पो देखिएन र ? जसको तिर्खाका कथाहरूमा कुनै सम्बन्ध छैन ।

शीर्ष कथा ‘तिर्खा’मा प्रमुख पात्रा अर्था कथाकी नायिका “प्रेमा”लाई स्वतन्त्र, साहसी र यौनिक स्वच्छन्दता भएकी चरित्रको रूपमा देखाइएको छ । नेपालको कुनै दुर्गम गाउँ या सहरकी पात्र प्रेमा र काल्पनिक साम्राज्य वेस्टेरोसकी खलिसी - दुवै विल्कुल भिन्न परिवेशका पात्रहरू हुन्, तर दुवै स्वतन्त्र र साहसी छविका छन् ।

कथाको अन्त्यमा नायिका ‘प्रेमा’ एउटा अदृश्य तिर्खा बोकेर अज्ञात स्थानमा हराउँछिन् । उसलाई कुनै इज्जत या सामाजिक लाञ्छनाहरूको दागले छुन सक्दैन, या ती क्रान्तिकारी पात्रा ‘प्रेमा’ समाजले मापन गरेको चारित्रिक मानक या मान्यताहरूबाट मुक्त “फायर प्रुफ” छिन ।

गेम अफ थ्रोन (सिंहासनको खेल) मिथकमा वर्णित नायिका ड्यानेरिस टार्गेरियन पनि अग्निरोधी पात्रा हुन् उनले एक पटक डोथ्राकीहरूका नेताहरूलाई एक मन्दिरमा जिउँदै आफूसमेत अग्नि कुण्डमा पसिन र जलाइदिइन । यो काल्पनिक मिति २९८ AC(After CONQUEST) कालखण्डको मिथक हो जुन वर्तमान समयसँग मेल खाँदैन , कथामा उनी फायर प्रुफ छिन, उनलाई आगोले छुन सक्दैन । (यद्यपि खलिसिको अग्निरोधी क्षमतालाई सिनेमा र पुस्तकमा भिन्न तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ )

डोथ्राकीहरूका नेताहरूलाई खाल भनिन्छ, जसले शक्तिको आधारमा सङ्गठित घुमन्ते समूहहरू — खलासारको नेतृत्व गर्छन् । GOT वास्तवमा खलासारका खालहरूको शक्ति र सिंहासनको कथा हो ।

आज म त्यही एक पात्रको बारेमा बताउँदैछु, जसले काल्पनिक कथाको पर्दा चिरेर मानवीय भावना, सत्ताको महत्त्वाकाङ्क्षा र नारी शक्तिको एउटा जीवन्त बिम्ब खडा गरेकी छन् । ती पात्र हुन्— ड्यानेरिस टार्गेरियन, जसलाई सारा संसारले ‘खलिसी’ वा ‘मदर अफ ड्रागन्स’ भनेर चिन्दछ नेपालीमा भनौँ - “अजिङ्गरकी आमा” । आज “अजिङ्गरकी आमा”को बारेमा अलिकति चर्चा गरौँ ।

अग्नि प्रतिरोधात्मक’ (Fire Immunity) बिम्ब बोकेकी मिथककी रहस्यमयी पात्र: ड्यानेरिस टार्गेरियन अर्थात् खलिसी

एउटा भयानक आँधीबाट त्यो ‘आगो’ को कथा सुरु हुन्छ । पश्चिमको ‘वेस्टरोस’मा गृहयुद्ध मच्चिएको बेला, ड्र्यागनस्टोनको एउटा अँध्यारो कोठामा ड्यानेरिसको जन्म भयो । बाहिर प्रकृति गर्जिरहेको थियो, भित्र एउटा राजतन्त्र ढल्दै थियो । त्यसैले उनलाई ‘स्टोर्मबोर्न’ (Stormborn) अर्थात् ‘आँधीकी छोरी’ भनियो ।

तर विडम्बना ! जो राजकुमारी भएर जन्मिइन्, उनैले आफ्नो बाल्यकाल निर्वासनमा, असुरक्षा र गरिबीमा बिताउनुपर्‍यो । आफ्नै दाइ भिसेरिसको मानसिक र शारीरिक दुर्व्यवहार सहँदै उनी एउटी डराएकी, दबेकी र कमजोर बालिकाका रूपमा हुर्किइन् । तर त्यो एउटा लुकेको भुङ्ग्रो मात्र थियो, जसलाई बल्नका लागि एउटा चिरागको प्रतीक्षा थियो ।

‘खलिसी’को उदय र अग्निको त्यो प्रथम स्पर्श

ड्यानेरिसको जीवनको पहिलो ठुलो मोड तब आयो जब उनका दाइले सेनाको लोभमा उनलाई डोथ्राकी घोडसवारहरूका राजा खाल ड्रोगोसँग विवाह गरिदिए । १३ वर्षकी ती बालिकालाई एउटा अपरिचित संस्कृति र भाषाको बिचमा धकेलियो । तर त्यहीँबाट उनले आफ्नो भित्री साहस भेट्टाइन् ।

उनले डोथ्राकी भाषा मात्र सिकिनन्, उनीहरूका रीतिरिवाजलाई अपनाएर एउटी वास्तविक ‘खलिसी’ अर्थात् रानी बनिन् । तर उनको जीवनको सबैभन्दा ठुलो चमत्कार तब भयो, जब उनका पति खाल ड्रोगोको मृत्यु भयो । हुन त राजा खाल ड्रोगो आफै मरेका होइनन्, रक्त जादुको तन्त्रमन्त्रका प्रभावले उनको गहिरो घाउ निको भएर शारीरिक रूपमा त बाँचे तर दुर्बल, चेतनाहीन र शासन गर्न नसक्ने अवस्थामा । उनी कहिल्यै पहिलेजस्तो नहुने बुझेर ड्यानेरेसले नै अन्ततः उनको हत्या गरिन् (टिभी संस्करणमा तकियाले थिचेर)।

हामी सबैलाई थाहा छ, ती दृश्यहरू जहाँ ड्यानेरिसले आफ्ना पतिका साथै तीन वटा पत्थर भइसकेका ड्रागनका अण्डाहरूलाई चितामा राखिन् । र, आफैँ पनि त्यो दन्किरहेको ज्वालाभित्र पसिन् । सारा संसारले सोच्यो— ड्यानेरिस जिउँदै जलिन । तर बिहान जब आगोको खरानी मत्थर भयो, ड्यानेरिस त्यस अग्नीकुन्डबाट जीवितै निस्किइन्, साथमा तीन वटा साना ड्रागनहरू लिएर । यही घटनाले उनलाई ‘द अनबर्न’ (The Unburnt) को उपाधि दिलायो ।

पुस्तक र सिनेमा: आगोको शक्तिमा रहेको रहस्यमयी भिन्नता यहाँ एउटा रोचक तथ्य छ, जुन पुस्तकका पाठक र टेलिभिजनका दर्शकबिच सधैँ चर्चाको विषय बन्छ । जर्ज आर.आर. मार्टिनको उपन्यास र एचबीओ (HBO) को सिरिजमा ड्यानेरिसको यो ‘अग्नि प्रतिरोधात्मक’ शक्तिलाई फरक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ ।

सिनेमामा ड्यानेरिसलाई एउटा ‘स्थायी र व्याख्या नगरिएको अग्नि प्रतिरोधात्मक’ गुण भएको देखाइएको छ । उनलाई आगोले कहिल्यै पनि केही गर्दैन । सिजन ६ मा जब उनले डोथ्राकी नेताहरूलाई मन्दिरभित्र जलाउँछिन्, उनी फेरि एक पटक आगोबाट सकुशल बाहिर निस्किन्छिन् । सिनेमामा उनी मुखबाट आगो ओकल्ने जीव ड्रागनकी आमा हुन् र उनलाई “आगोले ड्रागनलाई मार्न सक्दैन” भन्ने अलौकिक बिम्बको रूपमा चित्रण गरेको छ ।

पुस्तकमा: उपन्यासहरूमा भने यो शक्ति अलि फरक छ । त्यहाँ ड्यानेरिस आगोबाट जोगिनुलाई एउटा विशेष ‘रगतको जादु’ (Blood Magic) सँग जोडिएको अद्वितीय र एक पटकको घटना मानिन्छ । उपन्यासकी ड्यानेरिस सिनेमामा जस्तो सधैँको लागि ‘फायरप्रुफ’ छिन या छैनन् उल्लेख गरिएको छैन ।

पुस्तकमा ड्यानेरिसका आँखाहरू बैजनी रङका छन् र उनको बोलीमा टायरोसी लवज छ, जुन फिल्ममा देखाइएको छैन ।

न्यायकर्ता कि तानाशाह ? एउटा जटिल द्वन्द्व

ड्यानेरिसको यात्रा केवल आगोमा नजल्नु मात्र थिएन, यो त दासताका विरुद्धको एउटा महायुद्ध थियो । उनले अष्टापोर, युन्काई र मिरिन जस्ता सहरहरू जित्दै हजारौँ दासहरूलाई मुक्ति दिइन् । उनलाई ‘मिसा’ अर्थात् आमा भनियो ।

तर यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उब्जिन्छ— के निर्दोषको सहारा बनेर उनीहरूलाई मुक्त गर्नु र पीडकलाई सजाय दिनुको बिचमा एउटा मसिनो रेखामात्र हुन्छ ? ड्यानेरिसले आफ्ना शत्रुहरूलाई जलाएर मार्न थालिन् । उनले डेढ सय बढी (१६३) जना मालिक र नेताहरूलाई क्रसमा टाँगिन्, किनकि उनीहरूले दास बालबालिकाहरूलाई त्यसै गरेका थिए। उनको न्याय ‘क्रूर र निर्मम’ र हिंसात्मक हुन थाल्यो । यहाँबाट नै उनको ‘महारानी’ देखि ‘पागल रानी’ सम्मको यात्राको बिउ रोपिएको थियो ।

भविष्यवाणीको जालो र प्रेमको धोका

उपन्यासहरूमा ड्यानेरिस सधैँ भविष्यवाणीहरूबाट डराएकी छिन् । उनलाई “तीन वटा विश्वासघात” भोग्नुपर्ने चेतावनी दिइएको थियो । पछि उनी आफ्नै महत्त्वाकाङ्क्षा र परिस्थितिको शिकार बनिन्।

जब उनी वेस्टरोस आइन्, उनले जोन स्नोसँग प्रेम गरिन् । तर पछि थाहा भयो कि जोन स्नो त उनकै भदा हुन् र सिंहासनको असली हकदार पनि उनै हुन् । आफ्नो प्रेम, आफ्ना विश्वासी सल्लाहकारहरू र आफ्ना ड्रागनहरू गुमाउँदै जाँदा ड्यानेरिस एक्लो भइन्। उनी भन्थिन्— “म प्रेमले यो संसार जित्न चाहन्थेँ, शासन गर्न चाहन्थेँ, तर अब मसँग डर मात्र बाँकी छ” ।

विनाशको ताण्डव र दुःखान्त अन्त्य

यो मिथकको अन्त्य निकै विवादास्पद रह्यो । पतिको वियोग पछि र त्यसपछिका असफल प्रेम सम्बन्धहरूले एक्लिएकी ड्यानेरिस, जसले सधैँ निर्दोषको रक्षा गर्ने कसम खाएकी थिइन्, उनैले किंग्स ल्यान्डिङका लाखौँ निर्दोष जनतालाई आफ्नो ड्रागन ‘ड्रोगन’को आगोले जलाएर खरानी पारिदिइन् । ड्यानेरिसमा विकसित भएको यो ‘भिलेन आर्क’ (Villain Arc) वा रगत र आगोको ‘तिर्खा’लाई विश्लेषकहरूले सत्ता शक्ति र सिंहासनका कारण मात्र जोडेर हेरेनन् यो त दबिएको असफल प्रेम र अतृप्तिको सङ्केतका रूपमा प्रकट भएको महारौद्रता थियो ।

अन्ततः, उनले सबैभन्दा बढी प्रेम र विश्वास गरेको अर्को पुरुष जोन स्नोले नै उनको हत्या गरे । आगोमा कहिल्यै नजल्ने ड्यानेरिसको मृत्यु फलामको एउटा खुकुरीबाट भयो । उनको लासलाई उनकै अजिङ्गरले बोकेर अज्ञात ठाउँमा लग्यो र ‘आइरन थ्रोन’ (Iron Throne) लाई आगोले पगालेर ध्वस्त पारिदियो ।

पश्चिमा जगतको कुनै अज्ञात मिथककी पात्र ड्यानेरिसलाई तिर्खा कथा सङ्ग्रह पुस्तकको कभरमा राख्नु शक्ति, सङ्घर्ष र कठोरताको सानो बिम्ब मात्र हो । ड्यानेरिस टार्गेरियन केवल एउटा पात्र मात्र होइनन्, उनी नारी सशक्तीकरणको एउटा जटिल प्रतीक हुन् । हजारौँ मानिसहरूले ‘रानी खलिसी’ वा ‘ड्यानेरिस’ को कथा स्मरण गराएर आफ्ना छोरीहरूलाई निडर र साहसी बन्न सिकाएका छन् । उनले एउटी कमजोर बालिकादेखि एउटी शक्तिशाली शासकसम्मको जुन यात्रा तय गरिन्, त्यसले हामीलाई सिकाउँछ कि— शक्तिले मानिसलाई मुक्त पनि गर्छ र कहिलेकाहीँ त्यही शक्तिले मानिसलाई अन्धो पनि बनाउँछ ।

तिर्खाको सुनौलो अक्षर पछि पृष्ठभूमिमा रातो पहेँलो अग्नि कुण्डको चित्र राखिएको छ । ड्यानेरिसको ‘अग्नि प्रतिरोधात्मक’ शक्ति केवल आगोसँगको लडाइँ थिएन, यो त जीवनका कठिन परिस्थितिहरूमा पनि नजल्ने र खरानीबाट फेरि बौरिएर आउने एउटा अदम्य साहसको बिम्ब हो ।

इमेल -
kanxey@krishnathapa.com

तपाईंलाई कहिलेकाहीं ओटिटीमा विश्वभरका सिनेमा र वृत्तचित्रहरु हेरिरहँदा ‘१४ पिक्स’ जस्तै केही थप स्तरीय नेपाली सामाग्रीहरु पनि भइ दिउन न भन्ने लाग्दो हो या नेपाली कन्टेन्टको अभाव पक्कै महसुस गर्नु हुन्छ होला ।

नेपाली चलचित्र प्रेमीहरूका लागि एउटा खुसीको खबर छ। वरिष्ठ कलाकार हरिवंश आचार्यको मुख्य भूमिका रहेको बहुप्रतिक्षित चलचित्र ‘भुठान’ अब डिजिटल पर्दा अर्थात् ओटीटी प्लेटफर्ममा आइपुगेको छ । भुटानी शरणार्थीको मर्मस्पर्शी कथा बोकेको यो चलचित्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भने ‘द वर्ल्डस ह्याप्पिएस्ट म्यान’ (The World’s Happiest Man) को नामले चिनाइएको छ ।

यदि तपाईँ विदेशमा हुनुहुन्छ, विशेष गरी उत्तर अमेरिकामा, भने तपाईँले यो फिल्म ‘प्राइम भिडियो’ (Prime Video) मार्फत हेर्न सक्नुहुन्छ । हुन त मलाई सबै कथाहरु सबै सिनेमाहरु मन पर्छन त्यसैले म समीक्षक होइन । एकपटक स्वरसम्राट नारायण गोपालले भन्नु भएको थियो कि - कुनै पनि गीत नराम्रा हुदैनन, त्यसमा तपाईं कति डुब्नु हुन्छ त्यसमा भर पर्छ ।

आउनुहोस्, यस चलचित्रका बारेमा केही छोटो चर्चा गरौँ ।

बिनोद पौडेलको भुठान: द वर्ल्ड्स ह्याप्पिएस्ट म्यान चलचित्रको बलियो पक्ष यसको कलाकार टोली हो। फिल्ममा नेपालका तर्फबाट हरिवंश आचार्य र दयाहाङ राई जस्ता हस्तीहरूले पर्दा साझा गरेका छन् भने उनीहरूलाई साथ दिएका छन् हलिउडका दिग्गज अभिनेता ब्रुस डर्नले ।

सिनेमा दुई फरक तर एक–अर्कामा गाँसिएका कथाको धागोमा बुन्निएको छ। एउटा धागोले बिष्णु के.सी. (हरिवंश आचार्य) को जीवन पछ्याउँछ—अमेरिकामा शरणार्थी भएर बसिरहेका एक वृद्ध ल्होत्साम्पा, जसको मन बारम्बार भुटान फर्किन खोज्छ, तर अस्वीकृत पत्रहरूले त्यो चाहना पटक–पटक तुहिएको हुन्छ । अर्को धागो चाहिँ झन् सुरुका केही मिनेटमै गम्भीर मोड लिन्छ—एक अन्त्येष्टि गृहमा। त्यहाँ खुल्छ एउटा असहज सत्य: बिष्णुको मृत्यु भइसकेको छ। अब प्रश्न उठ्छ—उनी जन्मिँदा हिन्दु थिए, अन्त्येष्टि दाहसंस्कार कसरी हुदैछ ? दुई पत्नी, दुई छोरा, र बीचमा अड्किएको एउटा पार्थीव शरीर ।

रोचक कुरा के भने, फिल्मले नायकको मृत्यु सुरुमै देखाएर कुनै सस्पेन्सको पासो हाल्दैन। न त आँसु झार्न बाध्य पार्ने सस्तो चाल नै खेल्छ । बरु, यसले दर्शकलाई बिष्णुको भाँचिएको/ च्यातिएको भित्री संसारतिर धकेल्छ। स्मृतिहरु, नोस्टाल्जिया र अतीतका सम्झनाहरु यहाँ मुख्य विषय बनेका छन । कतै उनी सपनामा आफ्नी दिवंगत आमाको काखमा छन्—भुटानमै छुटेकी आमा, जसले बाल्यकालका लोक–लोरी गाइरहेकी छन्। कतै गाउँको बुढो सिमलको रूख देख्छन, जसलाई उनले आफ्ना रोगको अमृत ठानेका छन्।

बिष्णुसँग बचेका भौतिक सम्झना? एउटा घो, एउटा फुटबल, र भुटानी राष्ट्रिय टिमको गोलकिपर हुँदाको पत्रिका—सानो बाकसभित्र थन्किएका छन।

उनकी नातिनी गुनगुन (अदिति प्याकुरेल)—हाइस्कुल पढ्छिन, तर बिष्णुको सबैभन्दा नजिकको मान्छे—पनि उनको नास्टाल्जियाको माध्यम बन्छिन्। फुटबल, विगतका कथा, र भुटानी राजपरिवारलाई फर्कन अनुमति माग्दै लेखिएको (र अनुवाद गरिएको) चिठी। तर शरणार्थी जीवन निर्दयी हुन्छ। यसले बिष्णुको स्वायत्तता, निर्णय गर्ने क्षमता, सबै च्यातेर लैजान्छ। PTSD को उपचार गरिरहेका डाक्टरलाई उनले व्यंग्य गर्छन्—

“भुटान गएँ भने म मात्र दुःखी मान्छे हुनेछु होला।” एक वाक्य, तर कति गहिरो ।

फिल्मको शीर्षकमाथिको कटाक्ष पनि हो र भुटानलाई ‘विश्वकै सबैभन्दा खुशी देश’ भनेर गरिएको ब्राण्डिङमाथि तर तीखो प्रहार पनि हो । जातीय सफायाको इतिहास बोकेको देश। अझ गहिरो कुरा? बिष्णुले आफैँ स्वीकारेका छन्—सायद भुटान फर्किनु पनि पर्याप्त उपचार होइन ।

पौडेल र उनको टिमले संगीत र दृश्यलाई यति घुलमिल गरिदिएका छन् कि बिष्णुको निराशा हावामा तैरिरहेझैँ लाग्छ। कतिपय दृश्यहरू सुन्दर छन्—तर जानाजानी अलि ‘हेभी’ प्रतीकात्मक । सपनामा, भ्रममा, मृत्युपछिको संसारमा बिष्णुका भूत–प्रेत, डर, र अपराधबोध देखिन्छन्। सुरुमा गुलाबी झल्को बोकेको स्मृति विस्तारै हिंस्रक र डर लाग्दा संकेतहरूले कब्जा गर्छ । सिनेमामा प्रयुक्त विम्बहरुको सघनताले ‘लभ फाइट र हिरो भिलेन’मा रमाउने खालका दर्शकहरुलाई पक्कै निराश बनाउनेछ । फिल्मको कथा भन्ने शैली (Nonlinear narrative) अलि जटिल भएकाले केही दर्शकका लागि यो बुझ्न गाह्रो र अनौठो लाग्न सक्नेछ । यस्तै, फिल्मका दृश्यहरू निकै छिटो परिवर्तन हुने र प्रतीकात्मकताको प्रयोग अलि बढी नै गरिएकाले केही दर्शकलाई कथा पछ्याउन गाह्रो हुनेछ ।

अभिनयको पाटोमा भने फिल्म निकै उत्कृष्ट छ। निकै उम्दा अभिनय हरिबंशको .. सदावहार चरित्र अभिनेता हरिवंश आचार्यको अभिनय र फिल्मको भावनात्मक पक्षले धेरैको मन छोएको थियो । शान्त सतहभित्र उम्लिरहेको पीडा देखाउँछन्। बिष्णुको सामाजिक व्यवहारको हल्कापनभित्र लुकेको आँधी। यही संयमले उनका विस्फोटक क्षणहरू झन् भारी बनाउँछ। तर, सत्य भन्नुपर्दा, यति सबल अभिनय र प्राविधिक दक्षताका बाबजुद बिष्णुको कथाले कहिलेकाहीँ फिल्मलाई अलि भारी बनाइदिन्छ। सुरुदेखि नै उनको पीडा स्पष्ट छ, तर पटक–पटक मौखिक रूपमा अस्तित्वगत डर दोहोरिन्छ ।

कथालाई टुक्र्याएर प्रस्तुत गर्दा उनको मानसिक अवस्थाको क्रमिक पतनको भावनात्मक प्रभाव पनि कताकता कमजोर हुन्छ।

सहायक कलाकारहरू पनि बलिया छन्, तर अदिति प्याकुरेल त झन् सहज। उनी एक किशोरी हुन्—भुटानी परिवारको अपेक्षा र अमेरिकी समाजको दबाबबीच फसेकी। हिन्दु–क्रिश्चियन द्वन्द्व सुरुमा ठूलो देखिए पनि, पछि थाहा हुन्छ—यो त परिवारभित्रका जटिल सम्बन्ध देखाउने एउटा बहाना मात्रै रहेछ।

पुस्तान्तरणको द्वन्द्व स्पष्ट छ। जेठो छोरा (गुरप्रीत सिंह) र बुहारी (पूजा चन्द) आफ्नी छोरी गुनगुनको ‘क्वियर’ पहिचान र परम्पराबाट टाढा रहने चाहना बुझ्न सक्दैनन्। साना–साना दृश्यजस्तै, बाबुआमाले नेपालीमा बोल्दा गुंगुनले अंग्रेजीमा जवाफ दिनु, वा परिवारमा उनी मात्रै चम्चा–काँटाले दालभात खानु—यी सबैले आप्रवासी घरपरिवारभित्रको सूक्ष्म सामाजिक यथार्थ देखाउँछन्।

एक हास्यास्पद, तर अर्थपूर्ण द्वन्द छ, जेठो हिन्दु छोरा मुकेश (हिन्दु) ले कान्छो क्रिश्चियन सौतेनी भाइ (दयाहाङ राई) लाई कुट्ने धम्की दिन्छ। दयाहाङको पात्र चाहिँ सकसमा पर्छ - दाइलाई हात हाल्नु त निषेध छ । अमेरिकी अन्त्येष्टि गृहका निर्देशक (ब्रुस डर्न) त झन् हैरान—यी मानिस किन निर्णयै गर्न सक्दैनन्? संस्कृतिको तर्क उ बुझ्दैन।

नेपाली फिल्म उद्योगको सन्दर्भमा अलि पृथक सिनेमा हो । जहाँ अलिकति मसलाबाट टाढा गयो भने पनि फिल्मलाई “अल्टरनेटिभ” भनिन्छ, त्यहाँ यो त धेरै फरक छ। स्पष्ट अन्त्य खोज्नेहरूका लागि सीधा रेखामा कथा चाहनेहरूका लागि पनि यो सिनेमा होइन । यो जानाजानी गरिएको हो। अस्पष्टतामा रमाउँछ फिल्म। कहिलेकाहीँ यो प्रयोगधर्मिताले बिष्णुको उदासीको गुञ्जन कम गरिदिन्छ—हो, त्यो स्वीकार्य कमजोरी हो। तर समग्रमा, भुठान नयाँ सोचको, साहसी र सफल प्रस्तुति हो। बिनोद पौडेलको काममा थपिएको अर्को उल्लेखनीय, अलि अनौठो, तर सम्झन लायक अध्याय ।

यसका अलावा, फिल्ममा ऋचा घिमिरे, जोएस पाण्डे, अदिती प्याकुरेल र टम क्रेन जस्ता कलाकारहरूको पनि अभिनय रहेको छ । ओहायो, अमेरिकामा छायांकन गरिएको यो १०२ मिनेट लामो ड्रामाले अमेरिका-नेपालको सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्धलाई जोड्ने प्रयास गरेको छ ।

कहाँ र कसरी हेर्ने?

निर्माता अवीरल थापाका अनुसार डिजिटल प्लेटफर्म अमेजन प्राइम भिडियोमा यो फिल्म एक हप्ता अगाडी देखि नै स्ट्रिमिङ सुरु भइसकेको छ , यद्यपि हाललाई यो सुविधा उत्तर अमेरिकी क्षेत्रका दर्शकका लागि मात्र उपलब्ध छ । तर उत्तर अमेरिका भन्दा बाहिर हुनुहुन्छ भने निराश नहुनुहोस्, यो फिल्म विश्वभरका दर्शकहरूले छिटै नै हेर्न पाउने गरी सार्वजनिक गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ ।

समग्रमा, यदि तपाईँ हरिवंश आचार्य र दयाहाङ राईको सशक्त अभिनय हेर्न चाहनुहुन्छ र भुटानी शरणार्थी जीवनको कथालाई नजिकबाट महसुस गर्न चाहनुहुन्छ भने ‘भुठान’ तपाईँका लागि एक पटक हेर्नै पर्ने फिल्म हुन सक्छ ।

CLICK HERE

कृष्णपक्ष थापा KanxeY

इमेल - oi@kanxey.com

केही खबरले नेपाली हुनुको गर्व पनि संगसंगै बोकेर ल्याउछ्न ।

सोसल मिडियामा स्क्रोल गर्दै गर्दा एकछिन आँखा अड्कियो, फेरि पढेँ—खबर थियो : शाम्बाला का निर्देशक मीनबहादुर भाम विश्वप्रसिद्ध बर्लिन अन्तर्राष्ट्रिय सिनेमा महोत्सव (बर्लिनाले) को ७६औँ संस्करणको अन्तर्राष्ट्रिय जुरीमा चयन भएका छन्। हो, त्यही बर्लिनाले । जसको नाम मात्रले पनि संसारभरका सिनेमाकर्मीको मुटु अलि छिटो धड्किन्छ।

एक दशक अघि उनी इजरायल पनि आएका थिए, हाइफ़ा अन्तर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवलको सहकार्यमा आरभा डेजर्टमा भएको चलचित्र महोत्सवमा ‘कालो पोथी’ लिएर । हुन त उनीसँग मेरो परिचय कालो पोथी सिनेमाले भेनिसमा अन्तर्राष्ट्रीय फिल्म फेस्टिभलमा उत्कृष्ट अवार्ड जित्नुभन्दा धेरै पुरानो हो ।

उच्च अध्ययनको सिलसिलामा भर्खर राजधानी छिरेका थियौं हामी । स्वयम्भु नजिकै हाम्रो डेरा थियो, आइ एस्सी पछि विविध कारणले एमबिबिएस पढ्ने धोको अधुरो भएको थियो त्यसपछि फ़्याकल्टी चेन्ज गरेर समाज्शाश्त्र पढ्न थालेको थिएँ त्रिचन्द्रमा ।

लोकेन्द्र भाम मेरा मिल्ने सहपाठी थिए, उनका भाइ थिए मीन । दाजुभाईको स्वभाव भने निकै पृथक थियो । उनीहरु किर्तिपुरतिर सरेपछि पनि म बेलाबेला गइरहन्थे हुन त सुदुर पश्चिम, कर्णालीतिरका नाटक र रंग कर्ममा उनको रुची त्यसैबेला देखि थियो । उनको कलाप्रेम र साधनाको उचाईले यति ठुलो र फराकिलो स्वरुप लिनेछ भन्ने कुराको आभास र अनुमान पनि ममा त्यसबेला नै थियो अलि अलि ।

उनी धेरै बोल्दैन थिए । साँचै उनी निकै फरक थिए, उनीसंगको हरेक सामिप्यतामा म अध्यात्म र कलाप्रतिको प्रेम र गहिराई महसुस गर्थेँ ।

पछिल्लो समय नेपालमा पनि व्यवसायिक सिनेमाहरु संगै पृथक स्वाद र गहिराईका कला सिनेमाहरुका बारेमा केही चासो र चर्चा बढेको पाइन्छ । निर्देशक मीन बहादुर यसका महत्वपूर्ण कडी हुन् । गत बर्ष भाम निर्देशित सिनेमा शाम्बलाले पनि विश्व रंगमंचमा निकै ठुलो चर्चा पायो ।

एकछिन रोकिएर सोच्नुपर्ने खबर।

मीन भामका लागि यो सामान्य उपलब्धि थिएन। उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो अनुभूति बाँडे—खुसी, कृतज्ञता र अलिकति अविश्वास मिसिएको भाव। अन्तर्राष्ट्रिय जुरी सदस्यका रूपमा सेवा गर्न पाउनु ठूलो सम्मान भएको उनले लेखेका छन्, विशेषगरी विम वेन्डर्सजस्ता विश्व सिनेमाका स्तम्भसँग एउटै मञ्चमा उभिन पाउनु कल्पनाभन्दा बाहिरको अनुभूति भएको उल्लेख गर्दै। वेन्डर्स, जसको कामले संसारभरका कथाकारलाई बाटो देखाएको छ—त्यही व्यक्तिसँग सहकार्य गर्नु, साँच्चै नै सानो कुरा होइन।

बीचमै एउटा स्मरण पनि आयो।

सन् २०११ मा आमिर खान बर्लिनालेको जुरीमा बसेको प्रसंग उनले झिके। तुलना गर्न होइन, सायद जिम्मेवारीको वजन सम्झाउन। र त्यही सन्दर्भमा उनले लेखे—यो भूमिका अत्यन्त विनम्रताका साथ स्वीकार गरेको छु। ठूला शब्द होइन, तर भाव गहिरो ।

सबैभन्दा छोएको कुरा भने उनको नेपालप्रतिको भाव थियो। बर्लिनतर्फ पाइला चाल्दा आफू हिमालहरूको मौन आवाज, जनताको दृढता र नेपालको आत्मा साथमा लिएर जानेछु, उनले भनेका छन्। यो केवल मेरो यात्रा होइन, हाम्रो साझा यात्रा हो—अलिकति भावुक लाग्न सक्छ, तर बनावटी होइन। साँचो महसुस हुने किसिमको।

उनले बर्लिनालेकी फेस्टिभल निर्देशक ट्रिसिया टटल, जुरी सदस्यहरू र सम्पूर्ण टिमप्रति आभार व्यक्त गर्न पनि बिर्सेनन्। सिनेमाको परिवर्तनकारी शक्तिलाई उत्सवका रूपमा मनाउने यात्राप्रति उत्साहित रहेको भन्दै उनले अन्त्यमा लेखे—“बर्लिनमा भेटौँला।” छोटो र न्यानो माया ।

सन्दर्भ यहाँ निकै महत्वपूर्ण छ। मीन भामको पछिल्लो फिल्म शाम्बाला ले धेरै अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवको यात्रा गरिसकेको छ। अझ ठूलो कुरा, यो बर्लिनालेको मुख्य प्रतिस्पर्धा—गोल्डेन बेयर—मा छनोट हुने पहिलो नेपाली फिल्म थियो । त्यो केवल उपलब्धि होइन, इतिहास हो। नेपालमा रिलिज हुँदा पनि फिल्मले राम्रो व्यापार गर्‍यो, जुन आफैंमा सुखद संकेत हो अन्यथा यस्ता कलाप्रधान सिनेमाहरुले दर्शक र हल पाउदैनन ।

अब अर्को मोड—किनभने यो कथामा ट्विस्ट त छ।

बर्लिनबाट निम्तो आएको बेला (हो, साधारण इमेलमार्फत, करिब तीन महिना अघि) मीन भाम बिल्कुलै फरक बाटोको तयारीमा थिए। राजनीति। नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट प्रत्यक्ष संसदीय निर्वाचन लड्ने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको थियो। गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्माजस्ता नेताहरूसँग परामर्श। काठमाडौंका सम्भावित क्षेत्रहरूको हिसाबकिताब। टिकट वितरणको अन्तिम दिनसम्म पनि निर्णय झुण्डिएको थियो । देश यतिबेला चुनावको संघारमा छ । हुन त कला र राजनीति पृथक विषय हुन् ।

सुदूर पश्चिमको मुगु या उनको क्षेत्रको राजनीतिले पनि उनलाई बोलाइरहेको हुन सक्थ्यो तर अन्ततः उनले सिनेमा रोजे।

कम्तीमा अहिलेका लागि।

राजनीतिलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेर होइन, तर यो अवसरलाई प्राथमिकता दिँदै। उनले यो निर्णयलाई आफ्नो करियरकै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेका छन् र नेपाललाई विश्व सांस्कृतिक मञ्चमा प्रतिनिधित्व गर्ने दुर्लभ अवसरका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनी फेब्रुअरी ९ मा बर्लिन प्रस्थान गर्नेछन्।

सन् २०२६ को बर्लिन अन्तर्राष्ट्रिय सिनेमा महोत्सवको अन्तर्राष्ट्रिय जुरी प्यानलको अध्यक्ष जर्मनीका विम वेन्डर्स हुन्। अन्य सदस्यहरूमा दक्षिण कोरियाकी बे डुना, भारतका शिवेन्द्र सिंह डुंगरपुर, अमेरिकाका रेनाल्डो मार्कस ग्रीन, जापानकी हिकारी, पोल्याण्डकी इवा पुस्ज्चिन्स्का र नेपालका मीनबहादुर भाम छन्।

साथ त बलियो छ।

र यो यात्रा—केवल व्यक्तिगत होइन, अब यसमा नेपाल पनि जोडिएको छ ।

हार्दिक बधाई प्रिय निर्देशक !

१९४२ वार्शा, यहुदी बस्ती, पोल्यान्ड ।

हिट्लरका सैनिकहरूले पुरै पोल्यान्ड कब्जामा लिइसकेका थिए । चोक चोकमा यहुदीहरूको डफ्फा जम्मा पारिएको थियो, तिनीहरूलाई बन्दी बनाएर जर्मनी लगिँदै छ भन्ने हल्ला चलेको थियो ।चकमन्न अँध्यारोले ढाकेजस्तै त्रासको वातावरण चारैतिर फैलिएको थियो ।

त्यसपछि सैनिकको ट्रकमा ओसारिएर उ जर्मनीको बर्लिन् पुग्यो । त्यहाँ पुग्दा उसले आफ्नो अस्तित्व मेटिई सकेको पायो, अब उसको नाम समेत कुनै अङ्कमा अनुवाद भैसकेको थियो । एक अर्कालाई बोलाउँदा ‘कैदी नम्बर यति भन्नू’ उनीहरू प्रत्येकको शरीरमा नम्बरको ट्याग लगाइयो ।

यहुदीको भीडबाट सैनिकले भिन्न भिन्न समूहहरू बनाइरहेका थिए । एकातिर रोगी, आइमाई केटाकेटी, बुढाबुढी र अर्कोतिर तन्नेरी युवायुवतीहरू । पहिलो समूहमा पर्नेहरूलाई सिधै यज्ञमा बली दिइन्थ्यो र इहलीला स्वाहा पारिन्थ्यो । दोस्रो समूहमा पर्नेहरूलाई भने दास बनाइन्थ्यो, आफैँ थाकेर वा कुनै रोगले थलिएर नमरुन्जेल सम्म तिनीहरू कुनै शिविरमा बन्दी भएर बस्थे ।

मानवीयता नै काँप्ने यो कत्रो अन्याय ? के एउटा जातिले अर्को जातिका लाखौँ मानिसलाई यसरी जिउँदै आगोमा होमेर मार्न सक्छ ? तर यो सत्य थियो, लाखौँ यहुदीका देहहरू आफूलाई पवित्र र महान् ठान्ने आर्यहरूको अग्नि कुण्डमा भस्म भइरहेका थिए ।

त्यस बेला उसको उमेर १४ वर्षको थियो, आमा र भाइ बैनीहरू लगातार रोइरहेका थिए । बाँच्ने कुनै आधार थिएन, अघिल्लो हप्ता देखि नै पिताको अत्तो पत्तो थिएन । उसको मनमा भाइ बैनी र आमा सँग छुट्टिन नपरोस् भन्ने थियो तर दास भएरै पनि कतै बाँचिहाल्छ कि भन्ने झिनो आशामा आमाले उसलाई उमेर ढाँट्न सिकाएकी थिइन, कसैले सोधे २० वर्ष भन्नु है ।

“कति वर्ष भइस् ? “पोलिस भाषामा एउटा सैनिकले भन्यो ।

“२० वर्ष …” उसले उत्तर दियो ।

होलोकास्ट स्मृति दिवसका अवसरमा २४ घण्टाका लागि SURVIVOR सर्भाइभर नामको निकै हृदयविदारक एनिमेटेड चलचित्र निशुल्क प्रिमियर भइरहेको छ, तपाइले यही पेजमा रहेको युट्युब फ्रेममा हेर्न सक्नुहुनछ (पछि हटाइनेछ )

हामी धेरैले सुनेका छौं - यहुदीले भोगेको पीडादायी इतिहास वा होलोकास्टको बारेमा । जनवरी २७ तारिख साठी लाख यहुदीहरुको नरसंहार भएको त्यही पीडादायी घटनाको स्मरण गर्ने होलोकॉस्ट स्मरण दिवस हो ।

धेरैलाई एनिमेसन वा आर्ट सिनेमाहरु मन पर्दैनन जजसलाई मन पर्छ उनीहरुले यो लिंक साथीभाईलाई शेयर गर्न पनि सक्नुहुनेछ ।

Share

इतिहास कहिलेकाहीँ यति भारी हुन्छ कि त्यसलाई शब्दमा वर्णन गर्न कठिन हुन्छ। तर जब कला र सत्य कथाको मिलन हुन्छ, तब ‘सर्भाइभर’ (Survivor) जस्तो एउटा उत्कृष्ट सिर्जना जन्मन्छ। यो एनिमेटेड फिल्म मात्र होइन, यो त मानवीय संवेदना, साहस र कहिल्यै नहार्ने एउटा बालकको संस्मरण हो।

एउटा सानो बालकको ठूलो कथा

यो फिल्म १२ वर्षका इभोर पर्ल (Ivor Perl BEM) को वास्तविक जीवनमा आधारित छ, जसले आफ्नो भोगाइलाई ‘चिकन सुप अन्डर द ट्री: ए जर्नी टु हेल एण्ड ब्याक’ नामक पुस्तकमा उतारेका थिए। हंगेरीको एउटा सानो गाउँबाट सुरु भएको उनको यो यात्रा अउश्विट्ज (Auschwitz), काउफरिङ, अलाच र डाचाउ जस्ता भयानक यातना शिविरहरूको गेटसम्म पुग्छ। इभोरले आफ्ना आमाबुबा र सात जना दाजुभाइ-दिदीबहिनीलाई गुमाए, तर आफ्नो दाजुसँगको त्यो अटुट सम्बन्ध र बाँच्ने तीव्र इच्छाले उनलाई मृत्युको मुखबाट फिर्ता ल्यायो।

सिर्जनात्मकता र कलाको अनुपम संगम

पुरस्कार विजेता एनिमेटर जुम रकमानले यो गम्भीर विषयलाई प्रस्तुत गर्न अत्यन्तै नौलो र रचनात्मक शैली अपनाएका छन्। उनले १५० वटा हातले बनाएका कागजका पुतलीहरू (paper puppets) प्रयोग गरेर यो फिल्म तयार पारेका हुन्, जसले कथामा एक प्रकारको निर्दोषता र गहिराइ थपेको छ। फिल्ममा प्रयोग गरिएको नीलो, कालो र सेतो रङको समिश्रणले दर्शकको मनमा एक किसिमको गम्भीर प्रभाव छोड्छ। साथै, एरन ब्यारन कोहेनको संगीतले यस फिल्मको भावनात्मक पक्षलाई अझै उचाइमा पुर्‍याएको छ।

एनिमेटर रकमानका अनुसार, यो फिल्म विशेष गरी ‘जेन जी’ (Gen Z) अर्थात् नयाँ पुस्तालाई लक्षित गरेर बनाइएको हो ताकि इतिहासका यी काला पानाहरू कसैले नबिर्सिउन्। इभोर पर्लले भनेका थिए, “होलोकस्ट दिउँसोको उज्यालोमा सबैले देख्दादेख्दै घटेको घटना थियो”। यो फिल्मले त्यही सत्यलाई उजागर गर्दै ‘फेरि कहिल्यै यस्तो नहोस्’ (Never Again) भन्ने सन्देश दिन्छ।

यो एउटा यस्तो फिल्म हो जसलाई मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई, इतिहासलाई बुझ्न र मानवीय पीडालाई सम्मान गर्नका लागि हेर्नैपर्ने हुन्छ।

यो एउटा सानो बालकको संघर्षको कथा मात्र होइन, यो त हामी सबैका लागि एउटा पाठ हो कि जस्तोसुकै अन्धकारमा पनि जिजिविषाको एउटा झिल्को बाँकी नै रहन्छ ।

इमेल -
oi@kanxey.com
kanxey@krishnathapa.com

This is the Trailer Book for screening Here
https://www.survivorfilm.com/


सर्भाइभर तपाइँले यहाँबाट पनि हेर्न सक्नुहुन्छ CLICK HERE TO WATCH SURVIVOR


तपाईं यो पोस्ट उक्त अवधी पछि हेर्दै हुनुहुन्छ भने सिनेमा हेर्न पाउनु हुनेछैन । यदपि कलामा रुचि भएका साथीहरु हुनुहुन्छ भने मा oi@kanxey.com इमेल गरेर चलचित्रका बारेमा थप जानकारी लिन वा पहुँच प्राप्त गर्न सक्नुहुनेछ ।

यो फिल्मको नेपालीमा उल्था गर्दा मैले कुर्कुच्चा नभनेर खुर भनेँ । कारण यो कथाकी नायिका आधा मानिस र आधा घोडाको शरीर भएकी युवति हुन् जसलाई खुर भएको उनको खुट्टा पटक्कै मन पर्दैन । उनी चाहन्छिन् उनको खुट्टा पनि मानिसको जस्तै राम्रा र नरम भैदिउन ।

यो एउटा सानो सहरको पृष्ठभूमिमा बुनिएको कथा हो, जहाँ बस्ने पात्रहरू अनौठा छन् । तिनीहरू मानव र जनावरबिचका ‘हाइब्रिड’ (Hybrid) अर्थात् वर्ण संकर स्वरूपका छन् ।

जीवनको कुनै न कुनै मोडमा हामी सबैले आफू हुनुको अर्थ खोज्छौँ। के हामी त्यही हौँ, जो संसारले देख्न चाहन्छ? वा हामी त्यो हौँ, जो ऐना अगाडि एक्लै उभिँदा महसुस गर्छौँ? भिक्टोरिया ट्राब द्वारा निर्देशित एनिमेटेड छोटो फिल्म शुज एन्ड हुभ्स’ (Shoes and Hooves) ले यस्तै गहिरो र मर्मस्पर्शी प्रश्नहरू हाम्रो अगाडि तेर्स्याउँछ । यो एउटा यस्तो अति यथार्थवादी (Surreal) संसारको कथा हो, जहाँ मानिस र जनावरको शारीरिक सीमाहरू मेटिएका छन् र भावनाहरू भने निकै मानवीय र जटिल छन् ।

बितेका दिनहरूमा मैले अनगिन्ती एनिमेटेड चलचित्रहरू हेरेँ । लेख्ने पढ्ने क्रम पातलिँदै गयो त्यसमाथि एनिमेसन पनि सिक्ने धुन पनि सवार भएपछि मेरा रुचिहरू अचम्म सँग बद्लिएका थिए । हुन त ए आइ र कृत्रिम कन्टेन्टहरूले यो क्षेत्रमा व्यापक हस्तक्षेप गरिसकेको भए पनि हातैले कोरेका चित्रहरूको आकर्षण अझै कम भएको छैन ।

हुन त म कुनै कला समीक्षक होइन, कुनै फिल्मले मनमा कतै छोयो भने त्यसको बारेमा दुई चार शब्द लेख्ने जमर्को मात्र गरेको हुँ । यसलाई व्यक्तिगत डायरीको रूपमा लिँदा पनि हुन्छ । यहाँ म तपाईँलाई यो अद्भुत फिल्मको जादुमय संसारमा लैजानेछु, जहाँ प्रेम र पहिचानबिचको द्वन्द्व छ ।

एउटा अनौठो र काल्पनिक संसारको सुरुवात

फिल्मको मुख्य पात्र पाउला एक सेन्टोर (पौराणिक कथाहरुमा वर्णित आधा मानव, आधा घोडाको शरीरयुक्त पात्र ) हुन् । पेसाले उनी पेडिक्युरिस्ट (नङ काट्ने र खुट्टाको स्याहार गर्ने) हुन्, तर उनको मनमा एउटा ठुलो पीडा छ। उनलाई आफ्नो घोडाको जस्तो खुर (Hoof) मन पर्दैन; उनी त मानिसको जस्तो नरम खुट्टा र सुन्दर जुत्ता लगाउने सपना देख्छिन् ।

पाउलाको यो चाहना केवल शारीरिक परिवर्तनको चाहना मात्र होइन, बरु समाजमा घुलमिल हुने र आफूलाई अरू जस्तै बनाउने एउटा आन्तरिक छटपटी पनि हो ।कथाले नयाँ मोड तब लिन्छ, जब पाउलाको भेट आर्नोल्डसँग हुन्छ। आर्नोल्ड एक आकर्षक गोही-मानव हुन्, उनको जुत्ता पसल छ । उनीहरूबिच पहिलो भेटमै प्रेम बस्छ। तर यो प्रेमको जगमा एउटा ठुलो पर्खाल छ—त्यो हो ‘अस्वीकृति’ ।

पाउलाले आर्नोल्डलाई खुसी पार्न आफ्नो वास्तविक घोडाको पहिचानलाई तिरस्कार गर्छिन् र मानव खुट्टाको मोहमा फस्छिन् । अर्कोतर्फ, आर्नोल्ड पनि आफ्नो सिकारी स्वभाव र प्राकृतिक प्रवृत्तिलाई लुकाउन खोज्छन् । उनीहरू दुवै एक अर्काको अपेक्षा पूरा गर्न आफ्नो वास्तविक स्वभावलाई दबाउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूको रोमान्टिक सम्बन्धमा बिस्तारै दरार आउन थाल्छ ।

पहिचान र अनुरूपताको मूल्य

यो फिल्मले एउटा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ: के प्रेमको लागि हामीले आफ्नो अस्तित्व नै मेटाउनुपर्ने हो र ?

पाउलाको पात्रमार्फत निर्देशकले के देखाउन खोजेकी छन भने जब हामी अरूका लागि आफूलाई बदल्छौँ, तब हामी आफ्नो भित्री शान्ति गुमाउँछौँ । यो फिल्म ‘अनुरूपता’ (Conformity) अर्थात् समाज वा अरूको इच्छा अनुसार आफूलाई ढालिने प्रवृत्तिको खतराको बारेमा एउटा सुन्दर टिप्पणी हो । आफ्नो प्राकृतिक स्वरूपलाई दबाउनु भनेको आफ्नै आत्माको विरुद्धमा जानु जस्तै हो, र यसको मूल्य धेरै महँगो हुन सक्छ ।

दृश्यात्मक सुन्दरता र कलात्मक पक्ष

‘शुज एन्ड हुभ्स’ केवल कथामा मात्र होइन, यसको प्रस्तुतिमा पनि उत्कृष्ट छ। यसमा 2D) हातले कोरिएको एनिमेसन शैली प्रयोग गरिएको छ, जसले यसलाई एउटा चित्रकला (Painterly visuals) जस्तो जीवन्त बनाउँछ । नरम र बनावटयुक्त रङहरूको प्रयोगले फिल्मलाई एउटा दन्त्यकथाको जस्तो वातावरण दिएको छ, जुन हेर्दा निकै मनमोहक र परिपक्व लाग्छ ।

भिक्टोरिया ट्राबको निर्देशन, साबा कालोटास (Csaba Kalotás) को सङ्गीत, र जोल्टान भाडोन (Zoltán Vadon) को ध्वनिले दर्शकलाई फिल्मको त्यो विचित्र संसारमा पूर्ण रूपमा डुबाउँछ । फिल्मको हरेक दृश्यमा पात्रहरूको शारीरिक भिन्नता र भावनाहरूलाई निकै मिहिन ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ ।

फिल्मको अन्त्यले दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। कथाको अन्त्यसम्म आइपुग्दा, पाउलाले आफ्नो पहिचान स्वीकार गर्छिन् र शान्ति पाउँछिन् । तर आर्नोल्डको हकमा भने उनको आधारभूत स्वभाव र आवश्यकताहरू अझै पनि अनुत्तरित रहन्छन् । यसले देखाउँछ कि आत्म-स्वीकृति र प्रेम सधैँ सजिलो हुँदैनन्; कहिलेकाहीँ यी दुईबिच ठुलो तनाव हुन सक्छ । दर्शकहरूले यस फिल्मलाई एउटा कामुक र जिवन्त कथाको रूपमा पनि प्रशंसा गरेका छन्, जसले आधुनिक सम्बन्धहरूको अँध्यारो र उज्यालो दुवै पक्षलाई छोएको छ ।

२०२५ को ओस्कारका लागि समेत योग्य ठहरिएको १४ मिनेटको यो फिल्मले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा निकै ठुलो चर्चा कमाएको छ। मेक्सिकोमा ‘उत्कृष्ट एनिमेटेड फिल्म’ को अवार्ड जितेको शु एन्ड हुव्सले एनेसी (Annecy) जस्ता प्रतिष्ठित महोत्सवहरूमा पनि आफ्नो स्थान बनाएको छ ।

‘शुज एन्ड हुभ्स’ ले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ: साँचो प्रेम त्यो होइन जसले हामीलाई बदल्न बाध्य पार्छ, बरु त्यो हो जसले हामीलाई जस्तो छौँ त्यस्तै रूपमा स्वीकार गर्छ । चाहे हामी मानिस हौँ वा यो काल्पनिक संसारका हाइब्रिड पात्रहरू, आफ्नो ‘खुर’ (Hoof) लाई लुकाएर ‘जुत्ता’ (Shoes) मा अटाउन खोज्नुले क्षणिक खुसी त देला, तर वास्तविक सन्तुष्टि केवल आत्म-स्वीकृतिमा मात्र सम्भव छ ।

यस फिल्मको दृश्य र सङ्गीतको तालमेलले तपाईँको हृदयमा एउटा मिठो पीडा र गहिरो सोच छोडेर जानेछ। यो केवल एउटा फिल्म मात्र होइन, यो आत्म-प्रेमको महत्त्व दर्साउने एउटा सुन्दर कविता हो ।

आजकल कन्टेन्ट क्रियसनको बाढी आएको छ जहाँ ए आइ र डिजिटल इफेक्टहरूले क्षणभरमै नयाँ नयाँ आकर्षक कन्टेन्टहरु बनाउन सक्छन् । क्रियसनको बाढीमा पनि केही यस्ता स्वतन्त्र सर्जक छन जो कालजयी मास्टर पिसको सिर्जनाको लागि निरन्तर साधना गरिरहन्छन् । प्लेइङ गड लामो धैर्यता र सात वर्षको अथक प्रयासबाट सिर्जना भएको कृति हो ।

स्टप-मोशन एनिमेसनको meticulous slowness) निकै अर्थपूर्ण देखिन्छ । माटेओ बुराानी (Matteo Burani) द्वारा निर्देशित २०२४ को इटालियन-फ्रान्सेली फिल्म Playing God, यस धैर्यपूर्ण कलाको उत्कृष्ट उदाहरण हो । ९ मिनेटको यो फिल्म पूरा गर्न ७ लामो वर्ष लागेको थियो, र यो केवल एउटा हरर फिल्म मात्र नभएर पहिचान र अपनत्वको खोजी गर्ने एउटा “हृदयस्पर्शी” अनुभव हो ।

माटोको मूर्तिमा उतारिएको कला

Playing God लाई पर्दामा ल्याउन निर्देशक बुराानी र उनका पार्टनर आरियाना घेलरले निकै ठुलो मेहनत गरेका छन् । यस फिल्ममा निकै डरलाग्दो र वास्तविक वातावरण सिर्जना गर्न टोलीले कठपुतली (puppet), माटो (clay), र पिक्सिलेसन (pixilation) एनिमेसनको मिश्रण प्रयोग गरेका थिए ।

फिल्ममा ६० भन्दा बढी विभिन्न मोडेलहरू प्रयोग गरिएको थियो । पात्रहरूलाई अझ वास्तविक बनाउन साँचो आँसु र र्‍यालको प्रयोग गरिएको थियो । निर्माण प्रक्रिया निकै पूर्णता दिने कोसिस गरिएको थियो, जहाँ कहिलेकाहीँ दिनभरिको काममा केही फ्रेमहरू मात्र तयार हुन्थे ।

असफल सपनाहरूको एउटा कार्यशाला

फिल्मको कथा एउटा मूर्तिकारको अँध्यारो कार्यशालामा सुरु हुन्छ, जसको सेटिङ कारावागियो (Caravaggio) र गोया (Goya) जस्ता महान् कलाकारहरूको प्रकाश र चित्रकला शैलीबाट प्रेरित छ । हामी देख्छौँ कि एक मूर्तिकारले—जसलाई फिल्ममा प्रायः नदेखिने हातहरूको रूपमा देखाइएको छ—निकै मेहनतका साथ माटोको एउटा आकृतिलाई जीवित शरीरको रूपमा ढाल्छन् ।

तर त्यो आकृति जीवित भएपछि, उसको जन्मको खुसी चाँडै नै एउटा निर्दयी वास्तविकतामा परिणत हुन्छ । उसले आफूलाई कुरूप र अलपत्र छोडिएका आफ्नै पुराना रूपहरू (failed versions) को बिचमा पाउँछ—जुन ती मूर्तिकारले पूर्णता खोज्ने क्रममा त्यागिदिएका थिए । यसले एक प्रकारको अस्तित्वको डर (existential horror) सिर्जना गर्छ, जहाँ त्यो प्राणी आफ्नो “दिव्य” सृष्टिकर्तासँग सम्बन्ध गाँस्न चाहन्छ, तर सृष्टिकर्ताले उसलाई केवल अर्को एउटा असफल प्रयोगको रूपमा मात्र हेर्छन् ।

यद्यपि फिल्मले अस्वीकृतिको डरलाई चित्रण गर्छ, यसको वास्तविक अर्थ “आशा” मा लुकेको छ । निर्देशक माटेओ बुराानी यस कार्यलाई सृजनाहरू न्याय गरिएपछि वा त्यागिएपछि के हुन्छ भन्ने कुराको व्याख्याको रूपमा वर्णन गर्छन् ।

यो फिल्म केवल “सृष्टिकर्ता र सृजना” को दुई पक्षीय द्वन्द्वमा मात्र सीमित छैन, बरु यसले समुदायको शक्तिलाई उजागर गर्छ । अलपत्र परेका ती मूर्तिहरूको समूह कुनै चिहान नभएर एक अर्काको साथ र “शक्तिको स्रोत” हो—जुन अस्वीकार गरिएकाहरू बिचको एकताबाट बनेको एक समुदाय हो । यो मानव जीवनको एउटा सुन्दर अन्वेषण हो: हामीले कसले बनायो भन्नेमा होइन, बरु कसले हाम्रो सङ्घर्ष बुझ्छ भन्नेमा अपनत्व फेला पार्छौँ ।

तपाईं एनिमेसनका पारखी हुनु हुन्छ भने यहाँबाट यो एनिमेटेड फिल्म हेर्न सक्नुहुन्छ

यस फिल्मको “विशाल प्रयास” लाई विश्वभरका फिल्म महोत्सवहरूले सम्मान गरेका छन् रिलिज भएदेखि नै Playing God ले धेरै प्रतिष्ठित पुरस्कारहरू जितेको छ: यो अस्करका लागि छानिएको यो चलचित्र ट्राइबेका फिल्म फेस्टिभल (Tribeca Film Festival) मा उत्कृष्ट एनिमेटेड सर्ट फिल्म, एनिमायो इन्टरनेशनल फिल्म फेस्टिभलमा ग्रान्ड प्राइज लगायत भेनिस इन्टरनेशनल फिल्म फेस्टिभलमा FEDIC अवार्ड बाट पुरस्कृत सिनेमा हो ।

तपाईँले यो किन हेर्नुपर्छ?

Playing God एउटा दुर्लभ कला हो जसले प्राविधिक उत्कृष्टतालाई मात्र होइन, मानव संवेदनालाई पनि छुन्छ । यसले हाम्रा अस्तित्वका गहिरा प्रश्नहरू सोध्छ: हामी यहाँ किन छौँ, र स्वतन्त्र हुने चाहनाको मूल्य के हो? । चाहे तपाईं एनिमेसनको फ्यान हुनुहोस् वा एउटा अर्थपूर्ण कथाको खोजीमा, यो ९ मिनेटको मास्टर पिस तपाईँले छुटाउन नहुने एउटा अनुभव हो ।

कृष्णपक्ष थापा

इमेल - oi@kanxey.com

केही समय अगाडी गायक प्रकाश सपुतले एउटा यस्तो केन्द्रको कल्पना गरेका थिए जहाँ केटामान्छेहरु धित मरुन्जेल रुन पाउन । Matta and Matto हेरिसकेपछि मलाइ उनै सपुतको सो काल्पनिक रुवाबासी सेन्टरको याद आयो ।

एउटा यस्तो संसारको कल्पना गर्नुहोस् जहाँ कसैलाई छुनु वा स्पर्श गर्नु कडा रूपमा निषेध गरिएको छ। सुन्दा पनि कस्तो अचम्म र अलि डरलाग्दो लाग्छ, हैन?

यो एनिमेसनको कथा एउटा उजाड र एक्लोपनले भरिएको संसारमा आधारित छ । फिल्मको त्यो संसारमा हरेक मानिसहरु प्लास्टिकका खोल ओढेर हिड्छन उनीहरू एक अर्कालाई देख्न सक्छन् तर छुन सक्दैनन् । पार्क, पसल, रेस्टुरेन्ट, स्विमिङ पुल हरेक स्थानमा एक अर्कालाई छुन नपर्ने गरी व्यवस्था मिलाइएको छ । बाटो घाटो अथवा सार्वजनिक स्थानहरूमा एक अर्कालाई छोइन्छ कि भनेर सजग भएर हिँड्नु उनीहरूको दैनिकी हो ।

रहस्यमयी ‘होटेल भाइप’ (Hotel Vaip)

यहाँ हरेक मानिसहरु सामीप्यको खोजी र स्पर्शका लागि तड्पिरहेका छन्। उनीहरूको यो धोको पूरा गर्न ‘माटा र माट्टो’ नामका दुई विचित्र पात्रहरूले एउटा विचित्र होटेल चलाउँछन्, जसको नाम हो— होटेल भाइप । यो एउटा अस्थायी र मनलाई भ्रमित पार्ने होटेल हो । फिल्मको सुरुवातमै गुडाउन मिल्ने गरी बनाइएको होटेल भाइपलाई सडकबाट लगिरहेको देख्न सकिन्छ ।

’Matta and Matto’ ले हामीलाई एउटा काल्पनिक र विचित्र संसारको यात्रा गराउँछ । सतही सम्बन्धहरूमा अडेको भौतिकवादी संसारमा मान्छे दिनप्रतिदिन अर्को अस्तित्वसँग टाढा टाढा हुँदै गइरहेको छ ।

यो कुनै साधारण होटेल होइन। यो त एउटा रहस्यमयी चक्रव्यूह जस्तै हो, जहाँ मानिसका लुकेका गहिरा इच्छाहरू पूरा गरिन्छन् । तर यहाँ सुख र स्पर्श पाउनको लागि एउटा ठुलो मूल्य चुकाउनुपर्छ। ग्राहकहरूले स्पर्शको आनन्द लिनका लागि आफ्नो एउटा औँला काटेर दस्तुर बुझाउनुपर्ने हुन्छ । होटेल संचालकद्वय माटा र माट्टोले ती औँलाहरूलाई यस्ता यन्त्रहरूमा बदल्छन्, जसले ग्राहकहरूलाई क्षणिक आनन्द र उत्साह त दिन्छन्, तर अन्तमा उनीहरू झन् एक्लो र अपाङ्ग महसुस गर्छन् ।लागु औषधको कुलतमा फसे जस्तै उनीहरूलाई बारम्बार स्पर्शको लत लाग्ने सम्भावना हुन्छ ।

चलचित्र मेसिनका ती औँलाहरूमा केन्द्रित छ , जसले मानिसहरूलाई मानव स्पर्शको कृत्रिम अनुभूति गराउँछ । मानिसहरू यसको यति अम्मली बन्छन् कि उनीहरू बारम्बार त्यहाँ फर्किरहन्छन्, तर अन्त्यमा उनीहरूसँग संसारलाई महसुस गर्ने आफ्नै हातका औँलाहरू भने बाँकी रहँदैनन् ।

कला र एनिमेसनको जादु

यो फिल्मको एनिमेसन शैली निकै मौलिक छ । फिल्ममा प्रयोग गरिएका रङ र दृश्यहरूले एकातर्फ दर्शकलाई मन्त्रमुग्ध पार्छन् भने अर्कोतर्फ एउटा गहिरो अशान्ति पनि पैदा गर्छन् । फिल्ममा संवाद र शब्दहरूको प्रयोग नभए पनि यसको दृश्य भाषाले संसारमा बढ्दै गएको दूरी र मानिसहरूबिचको विच्छेदलाई प्रस्टसँग प्रस्तुत गरेको छ ।

यो फिल्मले पागलपन र यथार्थ कति नजिक छन् भन्ने कुरा देखाउन खोजेको छ । फिल्म हेर्दा कोरोना महामारीको समयमा भएका लकडाउनको पनि सम्झना आउँछ संसारभरका मानिसहरु एक अर्कासँग दूरी कायम गर्ने अनौठो अनुभव हामीले भोगिसकेका छौँ । जहाँ हामी एक-अर्काबाट टाढा बस्न बाध्य थियौँ । मानव स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनका लागि स्पर्श कति महत्त्वपूर्ण छ र यसको अभावमा मानिस कसरी मानसिक रूपमा विक्षिप्त हुन सक्छ भन्ने कुरालाई यसले मार्मिक रूपमा चित्रण गरेको छ ।

स्विट्जरल्याण्डको YK एनिमेसन स्टुडियोमा निर्मित यो फिल्म बियान्का र कर्स्टिनको एउटा ठुलो मेहनतको परिणाम हो । यो फिल्म बनाउने क्रममा करिब १४० वटा दृश्यहरूको खाका (Layout) तयार पारिएको थियो । निर्देशकद्वयका अनुसार, यो कथाले पागलपन र वास्तविकता कति नजिक हुन्छन् भन्ने कुरालाई चित्रण गरेको छ ।

बियान्का काडेरास भन्छिन्, यो फिल्मले हामीलाई “दैनिक जीवनमा मानिसहरूबिच हुने स-साना कुराकानी र स्पर्श कति महत्त्वपूर्ण हुन्छन्” भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ । मानवीय स्पर्शको अभावले कसरी मानसिक चिन्ता र एक्लोपन निम्त्याउँछ भन्ने कुरालाई फिल्मले निकै कलात्मक ढङ्गले देखाएको छ ।

‘माट्टा एन्ड माट्टो’ ले धेरै अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवहरूमा चर्चा कमाइसकेको छ । एनिमेसन विधामा एउटा उत्कृष्ट कलाकृति यस फिल्मले हामीलाई प्रविधि र आधुनिकताको भिडमा कतै हामीले मानवीय संवेदना र आपसी सामीप्ययता त गुमाइरहेका छैनौँ? भन्ने गम्भीर प्रश्न छोडेर जान्छ । यो फिल्मले हामीलाई यो पनि सिकाउँछ कि प्रविधि वा ए आइले जतिसुकै भ्रम पैदा गरे पनि, साँचो मानवीय स्पर्शको विकल्प अरू केही हुन सक्दैन ।

यदि तपाईं पनि कला पारखी हुनुहुन्छ र एनिमेसनको माध्यमबाट एउटा गहिरो र केही फरक अनुभव लिन चाहनुहुन्छ भने, ‘Matta and Matto’ हेर्नुहोस् । यसले तपाईँको मनमा एउटा अमिट छाप छोड्नेछ।

यो केवल एउटा एनिमेसन मात्र होइन, बरु मानवीय सम्बन्ध र सामीप्यका लागि हामीमा रहेको अनन्त भोकको एउटा गहिरो प्रतिबिम्ब हो । जब होटेल क्षितिजमा ओझेल पर्छ, यसले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न छोडेर जान्छ—आफ्नोपनको एउटा सानो आभासका लागि हामी कतिसम्म गुमाउन तयार छौँ?

यो निकै छोटो एनिमेटेड चलचित्र हेरिसकेपछि म निकै भावुक भएँ । फिल्म मार्फत अभिव्यक्त सिमित कथाहरु मात्र हुन्छन जो हाम्रो मन मष्तिस्कमा सदाका लागि गहिरो छाप छोड्न सफल हुन्छन । यस्तै यो एनिमेटेड कथा हेरेपछि लाग्यो ।

आफ्नो सन्तानको बदमासी, चकचक वा गल्तिहरुलाई हाँसी हाँसी भुलिदिन्छिन आमा । तर कुनै बेला उसको अक्ष्यम्य गल्ति र जीवन मरणको प्रश्न उठ्दा पनि कति सम्म रक्षात्मक हुन सक्छिन भन्ने मनोवैज्ञानिक चित्र यस फिल्ममा देखाइएको छ । जन्म मात्र होइन, संस्कार, शिक्षा र साहस दिने गुरुआमा नै आमा हुन्। हाम्रो पीडा आफ्नै जस्तो बोक्ने, खुशी आफ्नै भन्दा पहिले खोज्ने आमाको माया अनन्त छ ।

आमाको माया संसारको सबैभन्दा पवित्र र गहिरो भावना हो, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न कठिन हुन्छ । यही ममता र एउटा अबोध बालकप्रतिको सम्बन्धलाई गौरभ वाकांकर (Gaurav Wakankar) ले आफ्नो छोटो एनिमेटेड चलचित्र ‘मदर’ (Mother) मार्फत निकै मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। कोलकातास्थित ‘घोस्ट एनिमेसन’ द्वारा निर्माण गरिएको यो चलचित्रले एउटी आमाले आफ्नो सन्तानका लागि कतिसम्म त्याग गर्न सक्छिन् भन्ने गम्भीर प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास गरेको छ।

एउटा कठिन यात्रा र नैतिक परीक्षा

यो ३ मिनेटको छोटो चलचित्रको कथा एक आमा र छोराको वरिपरि घुम्छ, जो दैनिक गुजाराका लागि खानेकुरा वा सामग्री संकलन गर्न निस्किएका हुन्छन् । सुरुमा हसिमजाक र सामान्य रुपमा लिइएको सानो छोराको धनुषकलाले एकाएक चलचित्रलाई गम्भीर मोडमा पुर्याउछ जब खेल्दा खेल्दै सानो छोराको वाण प्रहारबाट एक व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ । मारिने वृद्ध मानिसको पहिरनले उनी सो समुदायको मुखिया वा ठुला मानिस भएको हुनसक्ने संकेत गर्छ ।

यो स्तब्धता अझ सघन त्यसबेला हुन्छ जब यो घटना आमाबाहेक अरु कोही तेश्रो व्यक्तिले थाहा पाउछ । अब आमा निर्णय र अनिर्णयको दोसाँधमा पुग्छिन, उनले एउटा डरलाग्दो र अनौठो परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ। यस मोडमा पुगेपछि अब उनको नैतिकता र मानवीय मूल्य-मान्यताको परीक्षा सुरु हुन्छ। आफ्नो बच्चालाई सुरक्षा दिन एउटी आमा कुन हदसम्म जान सक्छिन् र सही र गलत बीचको रेखा कति पातलो हुन्छ भन्ने कुरालाई यसले सुन्दरताका साथ चित्रण गरेको छ।

यो चलचित्रको सुरुवात गौरभ वाकंकरको नेशनल इन्स्टिच्युट अफ डिजाइन (NID) को ग्राजुएसन प्रोजेक्टको रूपमा भएको थियो। सुरुमा यसको शीर्षक र कथाको लम्बाइ केही फरक भए पनि अहिलेको संस्करणले दर्शकको मन जित्न सफल भएको छ। फिल्ममा प्रयोग गरिएको रङ, एनिमेसन शैली र ध्वनि (sound design) ले यसलाई कलात्मक रूपमा मात्र होइन, भावनात्मक रूपमा पनि निकै शक्तिशाली बनाएको छ।

सानो समयमा ठूलो सन्देश दिन सफल यो चलचित्रले विश्वभर चर्चा कमाएको छ। ‘मदर’ हालसम्म १५ भन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवहरूमा छनोट भइसकेको छ। यसले ‘पिपल अफ कलर’ (People of Colour) फिल्म फेस्टिभलमा अवार्ड जित्नुका साथै अन्य विभिन्न प्रतिष्ठित महोत्सवहरूमा फाइनलसम्मको यात्रा तय गरेको छ।

निष्कर्ष ‘मदर’ केवल एउटा एनिमेसन मात्र होइन, यो हाम्रा सम्बन्धहरू र हामीले जीवनमा लिने कठिन निर्णयहरूको ऐना पनि हो। गौरभ वाकंकरको यो सिर्जनाले हामीलाई सामाजिक चेतना र मानवीय सम्बन्धको गहिराइबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। यदि तपाईं थोरै समयमा एउटा उत्कृष्ट र मन छुने कलाकृति हेर्न चाहनुहुन्छ भने, यो चलचित्र तपाईंको लागि एउटा उत्तम छनोट हुन सक्छ।

।

यो कुनै प्राविधिक त्रुटि थिएन, एकाएक आकाशबाट खसेको निर्णय पनि थिएन । यसको पृष्ठभूमिमा सरकार, अदालत र प्रविधि कम्पनीहरूबिचको लामो र जटिल संवादहीनताको कथा लुकेको छ । सरकारले ‘सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई व्यवस्थित गर्ने निर्देशिका, २०८०’ लाई आधार मान्यो । साथै, सम्मानित सर्वोच्च अदालतको एउटा आदेशले पनि सामाजिक सञ्जालमा फैलिने हानिकारक सामग्रीलाई नियमन गर्न र प्लेटफर्महरूलाई जवाफदेही बनाउन कानुनी प्रबन्ध गर्न भनेको थियो ।

सरकारले यही आदेश, मन्त्रिपरिषद्को निर्णय र सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयको मन्त्रिस्तरीय बैठकको निर्णयलाई आधार बनाएर यो कठोर कदम चालेको देखिन्छ ।

नेपाल टेलिकम, एनसेल र वर्ल्डलिंक जस्ता प्रमुख दूरसञ्चार तथा इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूले बिहीबार र शुक्रबारदेखि सरकारी निर्देशनको पालना गर्दै दर्ता नभएका प्लेटफर्महरुमा पहुँच रोक्न थाले । एनसेलले त आफ्ना प्रयोगकर्तालाई पर्न गएको असुविधाप्रति क्षमा नै माग्यो । यो घटनाले एकाएक नेपाली समाजलाई दुई ध्रुवमा बाँडिदियो—एकातिर नियमन र राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको वकालत गर्नेहरू, अर्कोतिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र डिजिटल अधिकारको दुहाई दिनेहरू ।

तर यो कथाको केन्द्रमा थिए ती विश्वव्यापी ठुला प्रविधि कम्पनीहरू, जसको मौनता र अटेरीपनले लाखौँ प्रयोगकर्ताको आवाजलाई बन्धक बनाइदियो ।

दर्ता, कर र नियमनको त्रिकोणात्मक लडाइँ

सरकारको यो कदमको चुरोमा तीन विषय जेलिएका छन् दर्ता, कर र नियमन । सरकारले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ देखि नै सामाजिक सञ्जालहरू नेपालमा सञ्चालन हुनका लागि दर्ता हुनुपर्ने र करको दायरामा आउनुपर्ने व्यवस्था गरेको थियो ।

‘डिजिटल सर्भिस ट्याक्स’ को अवधारणा ल्याइयो, जसअनुसार विद्युतीय कारोबारबाट हुने आयमा दुई प्रतिशत कर लाग्ने व्यवस्था गरियो । यो नीतिको उद्देश्य स्पष्ट थियो, नेपालको डिजिटल बजारबाट अर्बौँ कमाउने तर राज्यलाई कुनै राजस्व नतिर्ने वा नाम मात्रको राजस्व तिर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूलाई स्पष्ट करको दायरामा ल्याउनु ।

अनौठो कुरा के छ भने सरकारले निष्क्रिय पार्न खोजेका अधिकांश ठुला कम्पनीहरूले कर त तिरिरहेका नै थिए । आन्तरिक राजस्व विभागको तथ्याङ्क अनुसार, मेटा (फेसबुकको मातृ कम्पनी), लिंक्डइन, गुगल, अमेजन, एप्पल र नेटफ्लिक्सजस्ता २० अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरू ठुला करदाता कार्यालयमा दर्ता भई नियमित कर बुझाउँदै आएका थिए । यी कम्पनीहरूले गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मात्रै ५० करोडभन्दा बढी कर तिरेको रेकर्ड छ । विभागले उनीहरूलाई अनलाइनबाटै दर्ता हुने र कर तिर्ने सुविधा समेत दिएको थियो ।

यहाँनिर सरकारी निकायहरूबिच नै समन्वयको अभाव देखिन्छ । एकातिर एउटा निकाय (आन्तरिक राजस्व विभाग) मा दर्ता भएर कर तिरिरहेका कम्पनीहरूलाई अर्को निकाय (सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय) ले पुनः अर्कै प्रक्रियामा दर्ता हुन आउन उर्दी जारी गर्‍यो । सञ्चार मन्त्रालयको तर्क थियो, कर तिर्नु मात्र पर्याप्त छैन, ‘सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई व्यवस्थित गर्ने निर्देशिका, २०८०’ बमोजिम सूचीकरण हुनैपर्छ ।

मन्त्रालयका अनुसार टिकटक, भाइबर, निम्बज, वीटक र ओपोलाइभ (पोपोलाइभ) जस्ता पाँच प्लेटफर्म मात्र सूचीकृत भएका थिए । यो नीतिगत द्वन्द्व र अस्पष्टताले प्रविधि कम्पनीहरूलाई अलमलमा पार्‍यो र अन्ततः सरकारलाई प्रतिबन्धजस्तो कठोर निर्णय लिन बाध्य बनायो ।

अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रतामाथि सङ्कुचन र साइबर असुरक्षा

सामाजिक सञ्जाल आज केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन् । ती नागरिकका आवाज मुखरित गर्ने मञ्च हुन्, सार्वजनिक बहसका खुला चौतारी हुन् र सरकारलाई जवाफदेही बनाउने शक्तिशाली औजार पनि हुन् । जब सरकारले एकै पटक २६ वटा प्लेटफर्म बन्द गर्ने निर्णय गर्‍यो, त्यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको घाँटी निमोठेको आरोप धेरैले लगाए ।

सामाजिक सञ्जाल आज केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन् । ती नागरिकका आवाज मुखरित गर्ने मञ्च हुन्, सार्वजनिक बहसका खुला चौतारी हुन् र सरकारलाई जवाफदेही बनाउने शक्तिशाली औजार पनि हुन् ।

नेपाल पत्रकार महासङ्घले यसलाई ‘अपरिपक्व’ र ‘अस्वाभाविक’ निर्णय भन्दै तुरुन्तै सच्याउन माग गर्‍यो । यो प्रतिबन्धले आम नागरिकको सूचनाको अधिकारलाई ठाडै सङ्कुचित गर्‍यो । सामाजिक मुद्दामा बहस गर्ने, राजनीतिक विचार राख्ने, कला र सिर्जना प्रस्तुत गर्ने वा केवल आफ्ना प्रियजनसँग जोडिने माध्यम खोसिँदा डिजिटल युगमा हुर्किएको एउटा पूरै पुस्ता अत्तालियो ।

अर्को पक्ष भनेको विदेशमा रहेका लाखौँ नेपाली श्रमिकहरू, जसका लागि फेसबुक मेसेन्जर र ह्वाट्सएप नै परिवारसँग जोडिने सबैभन्दा सस्तो र सुलभ माध्यम थियो, उनीहरूको घरसँगको सम्बन्धको डोरी नै चुँडिएजस्तो भयो । यो प्रतिबन्धले उनीहरूलाई परिवार, समाज र संस्कृतिबाट भावनात्मक रूपमा टाढा धकेल्ने जोखिम बढायो ।

यसले व्यक्तिगत अभिव्यक्तिमा मात्र होइन, डिजिटल अर्थतन्त्र र उद्यमशीलतामा समेत गहिरो असर पार्‍यो । हजारौँ साना तथा मध्यम व्यवसायीहरू, जसले फेसबुक र इन्स्टाग्रामलाई आफ्नो व्यापारको ‘सो-रुम’ र ‘मार्केटिङ हब’ बनाएका थिए, उनीहरूको रोजीरोटीमाथि नै प्रहार भयो । सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो उत्पादन बेच्ने, ब्रान्डिङ गर्ने र ग्राहकसँग सिधा सम्पर्क स्थापित गर्ने एउटा सिङ्गो ‘गिग इकोनोमी’ नै धरासायी हुने खतरा उत्पन्न भयो । यो केवल ‘लाइक’ र ‘सेयरर’ को संसार बन्द हुनु थिएन, यो त डिजिटल बजारको ढोका नै बन्द हुनु जत्तिकै हो ।

सरकारले नियमनको नाममा सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्दा त्यसले अर्को विकराल समस्याको ढोका खोलिदियो- साइबर असुरक्षा । जब वैध ढोकाहरू बन्द हुन्छन्, मानिसहरू अवैध चोर बाटो खोज्न थाल्छन् । नेपालमा पनि त्यही भयो । सामाजिक सञ्जालमा पहुँचका लागि भीपीएनको प्रयोग ह्वात्तै बढ्ने निश्चित भयो ।

साइबर चेतनास्तर तुलनात्मक रूपमा कम भएको हाम्रोजस्तो मुलुकमा आम प्रयोगकर्ताले सित्तैमा पाइने अविश्वसनीय भीपीएन प्रयोग गर्दा उनीहरूको व्यक्तिगत डाटा, पासवर्ड र वित्तीय जानकारी चोरी हुने जोखिम निकै बढ्छ । भीपीएनको प्रयोगले प्रयोगकर्ताको पहिचान र अवस्थिति लुकाउने भएकाले यसले साइबर अपराधको अनुसन्धानलाई झनै जटिल बनाइदिन्छ । सरकारले जुन ‘हानिकारक सामग्री’ रोक्न यो कदम चालेको थियो, भीपीएन प्रयोगले त्यस्ता सामग्रीको प्रसारलाई झनै अनियन्त्रित र अनुसन्धानको पहुँचभन्दा बाहिर पुर्‍याइदिन्छ । यसरी नियमन गर्ने प्रयासले उल्टै अराजकता र जोखिम निम्त्याउने एउटा दुष्चक्रको सुरुवात भएको छ ।

कम्पनीहरूको मौनता, नाफाकेन्द्रित अटेरीपन

तर प्रविधि कम्पनीहरूको बेवास्तालाई मात्र सम्पूर्ण दोष नदिऊँ । कमजोरी नेपाल सरकारको त्यस्ता कम्पनीहरूसँग गर्ने संवादको तरिकामा पनि हुनसक्छ । सरकारको निर्णयको पछाडि नियमन गर्ने र राष्ट्रिय कानुनको दायरामा ल्याउने मनसाय सही होला, तर त्यसका लागि अपनाइएको तरिका सुधार्न सकिन्छ । आजको युगमा सामाजिक सञ्जालमा फैलिने विकृति रोक्न सिङ्गै माध्यम बन्द गर्नु भनेको आत्मघाती उपाय हो । यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, आर्थिक अवसर र नागरिक सम्बन्धमाथि गम्भीर आघात पुर्‍याएको छ ।

यो सम्पूर्ण प्रकरणको केन्द्रमा छन् विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनीहरू । खासगरी तीन भीमकाय विश्वव्यापी सञ्जालहरू मेटा, गुगल र एक्स (ट्विटर) । उनीहरूले नेपालजस्तो सानो बजारलाई कहिल्यै गम्भीरतापूर्वक लिएनन् । सरकारले पटक-पटक दर्ता प्रक्रियामा आउन आग्रह गर्दा उनीहरूले त्यसलाई बेवास्ता गरे । बन्दको निर्णय आइसकेपछि मेटाले दर्ताका लागि आवश्यक कागजात इमेलमार्फत मागेको हल्ला चले पनि त्यसलाई मन्त्रालयले आधिकारिक मान्ने कुरा भएन ।

उनीहरूको यो ढिलासुस्तीले के देखाउँछ भने उनीहरूका लागि नाफा सर्वोपरी हो, तर स्थानीय कानुन र नियमनको पालना प्राथमिकता होइन ।

यी कम्पनीहरूले आफ्नो प्लेटफर्मलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पर्यायका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, तर त्यही स्वतन्त्रतालाई दिगो बनाउन स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गर्नुपर्नेबेलामा पछि हट्छन् । उनीहरूको यो दोहोरो चरित्र नै आजको समस्याको जड हो । यदि यी कम्पनीहरूले समयमै सरकारसँग संवाद गरी दर्ता प्रक्रिया पूरा गरिदिएको भए, आज लाखौँ नेपाली प्रयोगकर्ताले आफ्नो डिजिटल अधिकार गुमाउनुपर्ने थिएन । उनीहरूको अटेरीपन र नाफाकेन्द्रित सोचको मूल्य अन्ततः आम प्रयोगकर्ताले चुकाउनुपरेको छ ।

तर प्रविधि कम्पनीहरूको बेवास्तालाई मात्र सम्पूर्ण दोष नदिऊँ । कमजोरी नेपाल सरकारको त्यस्ता कम्पनीहरूसँग गर्ने संवादको तरिकामा पनि हुनसक्छ । सरकारको निर्णयको पछाडि नियमन गर्ने र राष्ट्रिय कानुनको दायरामा ल्याउने मनसाय सही होला, तर त्यसका लागि अपनाइएको तरिका सुधार्न सकिन्छ । आजको युगमा सामाजिक सञ्जालमा फैलिने विकृति रोक्न सिङ्गै माध्यम बन्द गर्नु भनेको आत्मघाती उपाय हो । यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, आर्थिक अवसर र नागरिक सम्बन्धमाथि गम्भीर आघात पुर्‍याएको छ ।

अबको बाटो भनेको प्रतिबन्धको होइन, विवेकपूर्ण संवादको हो । सरकारले यस्ता खालको निर्णयमा पुनर्विचार गर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालसम्बन्धी कानुन, जुन राष्ट्रियसभामा विचाराधीन छ, त्यसलाई छिटोभन्दा छिटो टुङ्गोमा पुर्‍याउनुपर्छ । एउटा सन्तुलित र स्पष्ट कानुनी व्यवस्थाले मात्र प्रविधि कम्पनीहरूलाई जवाफदेही बनाउन सक्छ ।

अर्कोतर्फ, मेटा, गुगलजस्ता प्रविधि कम्पनीहरूले पनि आफ्नो अहङ्कार त्यागेर नेपालजस्ता देशका स्थानीय कानुन र संवेदनशीलताको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ । उनीहरूले तुरुन्तै दर्ता प्रक्रियामा आएर सरकारसँग सहकार्यको हात बढाउनुपर्छ । उनीहरूले बुझ्नुपर्छ कि उनीहरूको व्यापार केवल कोड र एल्गोरिदममा होइन, करोडौँ प्रयोगकर्ताको विश्वास र भावनामा टिकेको हुन्छ ।

यो सङ्कटले हामी सबैलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ । डिजिटल युगमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई सुरक्षित राख्न सरकार, प्रविधि कम्पनी र नागरिक समाजबिच निरन्तर संवाद, सहकार्य र सन्तुलन अपरिहार्य छ । प्रतिबन्ध र निषेधको अँध्यारो सुरुङबाट बाहिर निस्केर विवेकपूर्ण नीतिको उज्यालो बाटोमा हिँड्नु नै आजको आवश्यकता हो । जबसम्म यो सन्तुलन भेटिँदैन, तबसम्म नेपाली डिजिटल आकाशमा यस्ता सन्नाटाहरू भोलिका दिनहरूमा पनि दोहोरिनेछन् र लाखौँ आवाजहरू कि त मौन बस्न बाध्य हुनेछन्, कि भीपीएनजस्ता अवैध र असुरक्षित चोरगल्लीहरूमा भौँतारिन विवश हुनेछन् ।

(रातोपाटिमा प्रकाशित ब्लग साभार गरिएको / रातोपाटीमा पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस )

अहिले यो चोकको नाम ‘किकार खतुफिम’ (होस्टेजेज स्क्वायर) राखिएको छ । हिब्रुमा जसको अर्थ हुन्छ, बन्धक चोक तथा बन्दी आँगन । यहाँ हजारौँ मानिसको जनसागर उम्लिरहेको छ । यो केवल एउटा भिड होइन, पीडा, आशा र न्यायका लागि गुन्जिरहेको एक सामूहिक चीत्कार समेत हो । गाजामा बन्धक बनाइएका आफ्ना प्रियजनको मुक्तिका लागि ‘होस्टेज एन्ड मिसिङ फ्यामिलिज फोरम’ले ‘हामी अब फर्किन नसक्ने बिन्दुमा छौँ, हाम्रा प्रियजनहरूसँग धेरै समय छैन’ भन्ने उद्घोषका साथ प्रदर्शन गरिरहेको छ ।

इजरायलको राजनीतिक क्षितिजमा अनिश्चितताको बादल मडारिरहँदा र आईडीएफ (इजरायल डिफेन्स फोर्सेज) ले गाजा सहरमा पूर्ण सैन्य कारबाहीका लागि योजना स्वीकृत गरिरहँदा, सर्वप्रथम बन्धक फिर्ता गर भन्ने आग्रहको आवाज अझ चर्को बनेको छ ।

बन्धक परिवार र ‘अक्टोबर काउन्सिल’जस्ता नागरिक समूहले इजरायलमा निकै ठुलो दबाबमूलक प्रदर्शन सुरु गरेका छन् । कार्यालय, सडक र व्यापारिक गतिविधि ठप्प गरिएका छन् ।

बन्धक रिहाइका लागि गरिएका र्‍याली र प्रदर्शनीमा दुई आँखाबाट बगिरहेका अश्रुधाराले सारा भिडको ध्यान खिचेको छ । ती आँसु एक आमा र एक बहिनीका हुन्, जो दुई वर्षदेखि हराइरहेका आफ्ना छोरा र दाजु विपिन जोशीको खोजी गर्दै यसै हप्ता इजरायल आएका थिए ।

इजरायलमा प्रदर्शन हुँदै गर्दा आइतबार अपराह्न इस्लामिक विद्रोही समूह हुथीद्वारा क्षेप्यास्त्र प्रहार भयो । जेरुसलेम र तेल अभिभका जनताहरू फेरि एकपटक बङ्करमा लुक्न बाध्य भए । रकेटको त्रासकै बिचमा अपहरणमा परेका नेपाली विद्यार्थी विपिन जोशीको खोजीमा इजरायल आएका आमा पद्मा जोशी र बहिनी पुष्पा जोशीलाई इजरायलस्थित नेपाली राजदूत प्रा. धनप्रसाद पण्डितले इजरायलका राष्ट्रपति आइज्याक हर्जोग तथा इजरायली संसद्का अध्यक्ष अमिर ओहानासँग भेट गराए ।

उनीहरूको एउटै पुकार थियो— २४ वर्षीय नेपाली नागरिक विपिन जोशीको जीवन रक्षा । हमासद्वारा अपहरण गरिएका विपिन अन्तिमपटक प्यालेस्टाइन अधीनस्थ गाजाको सिफा अस्पतालमा देखिएका थिए । त्यसपछि उनको अत्तोपत्तो छैन । विगत तीन महिनाअघि उनको जीवनको खास सङ्केत नभेटिएको जनाउँदै इजरायली सञ्चारमाध्यमले चिन्ता व्यक्त गरेका थिए ।

कृषिसम्बन्धी इन्टर्नसिपका लागि विपिन इजरायल आएका थिए, आएको एक महिना नबित्दै इजरायलको दक्षिणी क्षेत्र किबुज आलुमिमबाट हमासको अपहरणमा परेका थिए ।

यसअघि युद्धरत पक्षलाई दबाब दिनका लागि किकार खतुफिममा साँझ भेला भएका हजारौँ शान्तिप्रेमी मानिसका अगाडि गहभरि आँसु टिलपिलाउँदै १७ वर्षकी सानी बहिनीले आफ्ना भावना यसरी पोखेकी थिइन् :

‘नमस्ते, शलोम !

मेरो नाम पुष्पा हो । म विपिन जोशीकी बहिनी हुँ, जसलाई अक्टोबर ७ तारिख किबुज अलुमिमबाट अपहरण गरिएको थियो । हमासको बन्धकमा परेका मेरो दाजु एक विद्यार्थी हो, ऊ कसैको पक्षमा पनि थिएन ।
उसलाई खोज्दै यति परसम्म आइपुग्ने साहस र सामर्थ्य जुटाउन हामीलाई २२ महिना लाग्यो । भाषा, भूगोल र सांस्कृतिक भिन्नताहरू थिए र डर, त्रास, बाध्यताले घेरिएका थियौँ । यी दिन हामीले नेपालमै बसेर हरेक दिन प्रार्थना गर्‍यौँ तर प्रार्थना मात्रै पर्याप्त भइदिएनन् ।

बन्दी अवस्थामै रहेका रोम र एभटारका हृदयविदारक भिडियोहरू हामीले देख्यौँ । बन्धकका ती तस्बिरले बुबा र आमालाई असाध्य विक्षिप्त बनायो । उहाँहरूले छोरालाई धेरै सम्झनुभयो । मैले मेरो दाजुलाई धेरै मिस गरेँ । दादा मेरो आत्मा हो, साथी हो, खुसी र प्रेरणा सबै थोक हो ।

उसको सपना थियो, इजरायलमा कृषि अध्ययन गरेर देश फर्की केराखेती गर्ने । फलफूल, कृषिजन्य हरियालीमा रमाउने । हाँस्न, खेल्न र गीत गाउन रमाउने मेरो दाजु असाध्यै रमाइलो र सबैको प्यारो थियो ।

अपहरणमा परेको आज करिब दुई वर्ष हुन लागिसकेको छ, उसको जीवनको कुनै सङ्केत भेटिएको छैन । भोकभोकै पो छ कि ? सुरक्षित र सकुशल अवस्थामा छ कि छैन ? यी ६८० दिनसम्म ऊ कसरी नारकीय अन्धकार र अज्ञात सुरुङमा बाँचिरहेको होला ?
प्लिज, उसलाई घर फर्काइदेऊ ।
हामी अमेरिकी सरकार र राष्ट्रपति समक्ष सम्पूर्ण बन्धकहरू एकैसाथ छुटाउन पहल गरिदिन आग्रह गर्दछौँ । हामी नेपाल सरकार र इजरायली सरकारलाई यो प्रयासमा सामेल हुन आग्रह गर्छौं । मेरो दाजु विपिन जोशीको रिहाइका लागि लडिरहनुभएका तपाईंहरू सम्पूर्णलाई हार्दिक धन्यवाद ।

कृपया सबै बन्धकहरू सुरक्षित घर नफर्कुन्जेलसम्म कुनै अवरोध नपुर्‍याइदिनुहोला । विगत एक महिनादेखि हामीलाई इजरायलमा ल्याइपुर्‍याउन र विश्वसामु आफ्ना कुराहरू राख्न अनवरत लागिपर्नुभएका नेपाली दूतावास, इजरायलप्रति हामी आभारी छौँ ।

अन्त्यमा, म मेरो दादालाई दुई शब्द मेरै भाषामा :

प्यारो दादा ! आई मिस यु । मैले तेरो न्यानो अँगालो, तेरो आवाज— सबै सबैलाई धेरै मिस गरेकी छु । दादा ! म तँलाई धेरै–धेरै माया गर्छु ।’

हमासको अपहरणमा परेका विपिन जोशीकी बहिनी पुष्पाले यति भनिरहँदा भक्कानिएर उनका गला अवरुद्ध बने रज्ञ आँसु टिलपिलाएर खसे । छोरा विपिन जोशीको प्लेकार्ड लिएर छेउमै उभिएकी आमा पद्मा जोशीले छोरीको गालामा खसेका आँसु पुछिदिइन् । होस्टेज स्क्वायर पूरै चित्कारमा गुन्जियो, ‘हाम्रो विपिनलाई घर फर्काइदेऊ ।’

यो असाध्य भावुक र हृदयविदारक क्षण थियो । इजरायलका लोकप्रिय कलाकार साही हालेभीले पुष्पाको काँधमा हात राख्दै भने, ‘नानी, नरोऊ, हामी सबै तिम्रो साथमा छौँ ।’

बन्धक परिवारसँग लोकप्रिय अभियन्ता

कलाकार, गायक र निर्देशक शाही हालेभीले धेरै चलचित्रहरू इजरायल–प्यालेस्टाइन द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राखेर प्रस्तुत गरेका छन् । इजरायली सेना, गुप्तचर संस्था मोसाद तथा प्यालेस्टिनी बम विस्फोटकका विषयमा अत्यन्त गम्भीर र सन्तुलित भूमिकामा प्रस्तुत हुने हालेभी पर्दाका मात्र होइनन्, वास्तविक जीवनका नायक हुन् ।

‘बेथलेहम’, ‘इन्जिनियर’, ‘टेरर’ जस्ता सिनेमामा आतङ्कवादकै विषय उठाइएको छ । सैनिक सेवाकालमा उनले इजरायली रक्षा बल (आईडीएफ) का ‘सामसन’ र ‘दुवदेभान’ नामका विशेष अन्डरकभर युनिटमा सेवा गरेका थिए । उनी यहुदी हुन् भने उनकी पत्नी लुसी आहरिस मुस्लिम धर्मावलम्बी हुन् । उनी आफैँमा धर्म र राजनीतिभन्दा पर मानवताको पक्षमा वकालत गर्ने युद्धविरोधी सामाजिक अभियन्ता हुन् ।

उनीहरूले युद्ध रोक्न र बन्धकहरूको जीवनरक्षाका लागि इजरायली सरकार र प्यालेस्टाइनको हमास दुवैलाई आग्रह र दबाब दिँदै आएका छन् ।

यस प्रदर्शनमा विपिन जोशीको परिवार मात्र होइन, धेरै बन्धकका परिवार थिए जसका प्रियजनहरू बन्धक अवस्थामा मारिएका थिए । यस्तैमा, दाना सिल्भरम्यान–सिटोनले पनि भिडलाई सम्बोधन गरेकी थिइन् ।

उनले भनिन्, ‘म एउटा यस्तो परिवारको तर्फबाट उभिएकी छु, जो अब यो संसारमा छैन— मेरा आमाबाबु, मेरी बहिनी, उनका साना–साना नानीहरू, मैले सबै गुमाएँ । उनीहरू सबै बन्दी अवस्थामै मारिए, उनीहरूसँग बोल्ने आवाज छैन, त्यसैले म उनीहरूका लागि बोल्छु ।’ उनको आवाजमा एउटा गहिरो प्रश्न थियो, पीडा थियो— परिवारहरूलाई आफ्ना प्रियजनहरू जीवित फर्कन्छन् वा मृत भन्ने थाहा हुँदैन भने त्यो अवस्था कति पीडादायी हुन्छ ?

अक्टोबर ७ को हमास नरसंहारमा आफ्ना आमाबुबा गुमाएकी र ९९ दिन बन्धक बनेपछि हत्या गरिएका भाइ इतायकी बहिनी मेराभ स्भिरस्कीले पनि बन्धक मुक्ति पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्नेमा जोड दिइन् ।
यो विरोधको लहर तेल अभिभको होस्टेज स्क्वायरमा मात्र सीमित भएन, उनीहरूले सरकारलाई दबाब दिन इजरायली गठबन्धनका सांसदहरूको घरबाहिर समेत जुलुस निकाले । बन्धकहरूको अपहरण अघिका तस्बिरहरू र हमासले जारी गरेका हृदयविदारक भिडियोहरू प्रदर्शन गरे र देशव्यापी दबाब सिर्जना गरे ।

‘ह्वाइट कोट्स मार्च’मा डाक्टरहरू र चिकित्साकर्मीको एक जुलुस निस्कियो, यसै गरी साँझपख ‘इजरायल हंक्स’ नामक राष्ट्रव्यापी कार हर्न साइरन अभियानले बन्धकसँग ऐक्यबद्धता जनायो । साँझपख देशका विभिन्न भागबाट आएका गाडीको समूह तेल अभिभको साभिडोर रेल स्टेसनमा भेला भई होस्टेज स्क्वायरतर्फ जुलुसमा सहभागी भए, जहाँ बन्धक परिवारहरू, पूर्वबन्धकहरू र मृतक र शोकाकुल आफन्तहरूले बन्धक रिहाइका लागि दबाबमूलक विरोध गरे ।

जेरुसलेममा इजरायली अधिकारीहरू विभाजित छन्— राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार साची हानेग्बीले युद्धविराम वार्ता पुनः सुरु गर्नुपर्ने कुराको समर्थन गर्छन् भने मोसाद प्रमुख डेभिड बर्नेआ र रणनीतिक मामिला मन्त्री रोन डर्मरले यसको विरोध गर्दै व्यापक सम्झौता मात्र स्वीकार्य हुने अडान राखेका छन् ।

यो असाध्यै भावुक र हृदयविदारक क्षण थियो । इजरायलका लोकप्रिय कलाकार साही हालेभीले पुष्पाको काँधमा हात राख्दै भने, ‘नानी, नरोऊ, हामी सबै तिम्रो साथमा छौँ ।’

विपिनलाई किन बन्धक बनाइरहेको होला ?

बन्धक विपिनको रिहाइको सपना अझै अनिश्चय र अन्योलमा छ । न इजरायल, न हमास, कसैको पक्षमा पनि नभएका निर्दोष नेपाली विपिन जोशी कहाँ कुन अवस्थामा छन् भन्ने कुनै पत्तौ छैन ।

सबै निकायले आ–आफ्ना माध्यमबाट पहल गरिरहेका छन् । इजरायलबाट मात्र प्रयास गर्दा प्रत्युत्पादक होला भनेर हमाससँग नजिक भएका देशहरू कतार, जोर्डन तथा इजिप्टबाट समेत नेपालले अनेक कूटनीतिक पहल, अनुनय, अनुरोध गरिरहेको समाचार बेला–बेला आइरहेका छन् ।

मेटा, विक्स, माइक्रोसफ्ट लगायत ठुला आईटी कम्पनीहरू र ठुला शिक्षण संस्थाहरूले पनि आफ्ना कर्मचारी र विद्यार्थीलाई बन्धक रिहाइका लागि सक्दो दबाब दिन र प्रदर्शनमा भाग लिन प्रोत्साहित गरे । इजरायलका राष्ट्रपति आइज्याक हर्जोगले पनि होस्टेज स्क्वायरको भ्रमण गरेर ऐक्यबद्धता जनाए अनि भने, ‘हामीले तपाईंलाई एक क्षण पनि बिर्सेका छैनौँ ।’

हमासले त कसैको र कुनै पनि किसिमको आवाज सुन्दैन । कुनै आमा र बहिनीको आँसुहरू नै देख्दैन र बुझ्दैन । होला, हमासको अर्को पक्षसँग आफ्नै अडान र आफ्नै खाले राजनीति, आफ्नै दुस्मनी तर कुनै सरोकार नै नभएका निर्दोष विपिन जोशीलाई यतिका समयसम्म किन र केका लागि राखेको ? यी प्रश्नले जोकसैको मन दुख्छ, छियाछिया हुन्छ । इजरायलको अस्तित्व अस्वीकार गर्ने त्यो तत्त्वबाट विवेकपूर्ण राजनीतिक चरित्र र जिम्मेवार शासकको अपेक्षा गर्नु व्यर्थ छ । जिम्मेवार शासक भएको भए त्यतिका प्यालेस्टिनी जनता मारिइसक्दा उहिल्यै बन्धक रिहा र युद्धविराम गर्नुपर्ने होइन र ?

यी सबैका बिचमा पद्मा जोशीका आँखाबाट बगिरहेका आँसु केवल एक आमाको पीडा मात्र होइनन्, ती सयौँ परिवारको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसका प्रियजनहरू अनिश्चितताको अँध्यारो खाडलमा छन् । यो केवल विपिन जोशीका लागि खसेका आँसुहरू मात्र होइनन्; यो स्वतन्त्रता, न्याय र शान्तिका लागि छटपटाइरहेको एक राष्ट्रको सामूहिक वेदना हो । जबसम्म हरेक बन्धक घर फर्किंदैन, जबसम्म हरेक आँखाबाट आँसु पुछिँदैन, तबसम्म यो पुकार गुन्जिरहनेछ, यो आन्दोलन जारी रहनेछ ।

बहिनी र आमाका आँखाहरू रुँदारुँदा थाकिसकेका छन् । सिङ्गो देश र समस्त कूटनीतिक नियोगका प्रयासहरू अर्थहीनजस्ता भएका छन् ।

यतिका अनुरोध, दबाब, विरोध र प्रदर्शनका बाबजुद हमासले किन कसैको पनि अनुरोध मानिरहेको छैन ? उसले किन सरोकार नै नभएको देशको नागरिकलाई अपहरण गरेर अझै बन्धक बनाएर राखेको छ ?
हामीसँग केवल प्रार्थनाहरू छन्, आग्रह र अनुनयका आवाजहरू छन् र छन् केवल प्रतीक्षाका आँसुहरू तर विपिन जोशीलाई हमासले कहिले, कति बिन्ती र अनुरोध गरेपछि वा कति प्रयासपछि र कति आँसु बगेपछि मुक्त गरिदिनेछ ? यो प्रश्नको उत्तर हामी कसैसँग छैन ।

कृष्णपक्ष थापा, जेरुसलेम इजरायल
( रातोपाटीमा प्रकाशित )

यो एक आदिवासी जनजातिको पीडादायी कथा हो।

ती अल्पसङ्ख्यक आदिवासी, जसको थाँतथलो पटक-पटक खोसियो। जसलाई थाहै छैन, आफ्नो देश कुन हो र कुन होइन? जो वर्षौंदेखि राष्ट्रियताको गहिरो घाउ बोकेर बाँचिरहेछन्। ती अल्पसङ्ख्यक आदिवासी समूह जो इमानदार र परिश्रमी माटोका मालिकहरू हुन्।

इजरायलमा उनीहरूको अर्को परिचय थपिएको छ, ती बहादुर वफादार सैनिक पनि हुन्।

आज म तपाईँहरूलाई एक यस्ता सरल र इमानदार स्वभावका आदिवासी जनजातिको कथा सुनाउँछु, जसको रक्षाका लागि इजरायलले अर्को देशसँग युद्ध नै लड्यो।

मूलतः सिरियन र अरबिक स्वादका रेस्टुरेन्टहरू थिए। खानाभन्दा पनि पस्कने तरिका अनौठो थियो, एकदमै ठुलो साइज ठ्याक्कै नाङ्लो आकारको किस्तीमा ससाना खानेकुराका दर्जनौं प्लेटहरू राखेर टेबल भरी खानेकुरा पस्कने चलन हुँदोरहेछ।

हमास आतङ्ककारीले २०२३ को अक्टोबर ७ मा इजरायलमाथि गरेको नृशंस नरसंहारपछि मध्यपूर्वमा सल्किएको युद्धको आगोका बारेमा हामी सबैलाई थाहा छ। त्यसपछि विकसित घटनाक्रम पछ्याउँदै आजसम्म आइपुग्दा वरपरका धेरै देशहरू, साउदी अरब, यमनका हुथी विद्रोही, लेबनानका हिजबोल्लाह, इराक तथा इरानबाट समेत इजरायलले प्रत्यक्ष आक्रमण खेप्नुपर्‍यो।

गाजामा भएको मानवीय क्षतिका तस्बिरहरू देखाउँदै सारा विश्वले इजरायलमाथि औँला उठाइरहेका थिए भने युद्धलाई लिएर संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र शान्तिप्रेमी विश्व समुदायका अनेक प्रश्नहरूको सामना गरिरहेको थियो इजरायल।

यसैबीच १६ जुलाई २०२५ मा इजरायलले सिरियाको दमास्कसमा हवाइ हमला गर्‍यो। यति धेरै युद्ध लडिरहेको इजरायलले फेरि किन एकाएक सिरियामा पनि हमला गर्न पुग्यो त? हो यो युद्धको कथा प्यालेस्टाइनसँग जोडिएको कथाभन्दा भिन्न छ। यो त यिनै इजरायल र सिरियाको सिमानामा चेपिएका आदिवासी जनजातिहरूको समूहसँग प्रत्यक्ष जोडिएको युद्धको कथा हो।

सिमानाले चिरिएको घाउ

एक दिन हामी इजरायलको उत्तरी भेग घुम्न निस्किएका थियौं।
यदाकदा हिजबोल्लाहले प्रहार गरेका रकेटहरूको निशानामा पर्ने इजरायल र लेबनानको सिमानामा रहेको निकै सानो गाउँ मतातबाट लेबनानका सहरहरू निकै नजिक र प्रस्ट देखिन्थे। त्यसबेला कुनै युद्ध थिएन, सीमानाहरू शान्त थिए। असाध्य मौनता छाएको थियो, कतै कतै बारुदले खाएका, रकेट र बमले उडाएका निर्जन घरहरू चुपचाप खण्डहरको स्वरूप बनेर उभिएका थिए।

गोलान क्षेत्र युद्ध पर्यटनको (वार टुरिजम)को निकै ईर्ष्यालाग्दो उदाहरण पनि हो, हाम्रा पथ प्रदर्शक दाजु गोलानको उकालोमा गाडीको रफ्तारसँगै बियरको चुस्की लगाउँथे अनि टुटे फुटेको अङ्ग्रेजीमा युद्धका बयान गर्थे।

इजरायलको उत्तरी क्षेत्रस्थित मनराको चुचुरोमा पुगेपछि जिससका पदचाप बोकेको गलिल क्षेत्र, हुला उपत्यका, माउन्ट हर्मोन र गोलान हाइटको सुन्दर दृश्यहरूमात्र होइन, इजरायलको छिमेकी देश सिरियालाई पनि सजिलै नियाल्न सकिन्थ्यो।

इजरायलले सिरियासँगको युद्धमा गोलान हाइट कब्जा गरेको रहेछ। युद्धमा जितेपछि जमिन र माटो मात्र होइन, त्यो माटोमा त्यहाँ वर्षौंदेखि आबाद रहेका मानिसहरू पनि इजरायलका भए। आधिकारिक रूपमा उनीहरू इजरायलको सीमाभित्र परे पनि उनीहरूको मन सिरियाली थियो, ती आफूलाई सिरियाली ठान्थे।

यिनै द्रुजहरूको गाउँ मज्दाल शाममा हामी पुग्दा हामीले निकै आत्मीय सत्कार पायौं। मूलतः सिरियन र अरबिक स्वादका रेस्टुरेन्टहरू थिए। खानाभन्दा पनि पस्कने तरिका अनौठो थियो, एकदमै ठुलो साइज ठ्याक्कै नाङ्लो आकारको किस्तीमा ससाना खानेकुराका दर्जनौं प्लेटहरू राखेर टेबल भरी खानेकुरा पस्कने चलन हुँदोरहेछ।

अरबिक स्वादका खुमुस, टमाटरका अचारहरू, रोटीहरू , मोमोजस्ता तारेका कुब्बेहरु, विशेषगरी सिरियन स्टाइलमा चाउचाउ मिसाएर पकाएको भात जुन भुटेको कुरकुरे ओखरसँग पस्किइयो। दक्षिण भारततिर माघे सङ्क्रान्ति ज्वाइँलाई खुवाउने विन्दु भोजनमको शैलीमा द्रुजहरुले टेबल भरी खानेकुरा राखेर हाम्रो सत्कार गरे।

कस्तो विरोधाभास सिरियाली नेताका पोस्टर/चित्रहरू द्रुजका गाउँ गल्लीका पर्खालहरूमा अझै देख्न सकिन्थ्यो ।

हामी पुग्दा त्यहाँ केही गैर फौजकृत इलाकाहरू देखिए। अविताल भोल्कानिक पार्कको डाँडाबाट नियाल्दा तल समथर इलाकामा हामीले लश्करै केही सेता घरहरू देख्यौँ ती युएनका भवनहरू थिए, ती सेता भवनहरू जसले हरदम शान्तिको सन्देश फैलाइरहेका थिए।

जसको निरीक्षणमा थिए संयुक्त राष्ट्र सङ्घका निःशस्त्र पर्यवेक्षक सैनिकहरू। इजरायलतर्फको बफर जोनमा कार्यरत पर्यवेक्षक शान्ति सैनिकहरूले हतियार बोक्न पाउँदैन थिए। शायद त्यसैले उनीहरू कहिलेकाहीँ तिबेरियामा रहेका नेपालीहरूको अपार्टतिर पनि आउँथे। बिदा मिलाएर तेलअभिवतिर पनि घुम्न निस्कन्थे। तर, लेबनानतर्फ रहेका शान्ति सेनालाई भने इजरायल प्रवेश गर्ने अनुमति थिएन।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मिसनमा रहनुभएका तिनै नेपाली दाजुहरूले मलाई द्रुज र बेडुइनहरुको बारेमा बताउनुभएको थियो। एक सैनिक र पथप्रदर्शकले सुनाउने युद्धका कथाहरू भिन्न भिन्नै हुन्छन्।

समयसँगै घाउहरू पुरिँदै जान्छन् , बदलिँदै जान्छन् र मेटिँदै जान्छन् घातका कथाहरू। समय प्रवाहले हरेक कुरालाई बदल्दै जान्छ। पछिल्ला केही वर्षदेखि यो तस्बिर बिस्तारै बदलिँदै गएको छ। इजरायलको नागरिकताका लागि अनुरोध गर्ने द्रुजहरूको सङ्ख्यामा कीर्तिमानी वृद्धि देखिएको छ।

द्रुजहरू वास्तवमा इजरायलको उत्तरी क्षेत्र गोलानका स्थायी बासिन्दा हुन्। त्यसो त इजरायलका मरुभूमिहरूमै छाप्रो बनाएर बस्ने बेडुइनलगायत अरु पनि आदिवासी समूह नभएका होइनन्। तर, तीभन्दा भिन्न सभ्यताको अङ्कुरण पलाउँदै गरेका द्रुजहरू इमानदार, साहस र वफादारीको प्रतीक थिए।

क्षितिजमा एकातिर लेबनान र अर्कोतिर सिरिया मुस्काइरहेको थियो। धेरै वर्ष पहिले (आधा शताब्दी अघि) इजरायलले छ दिने युद्धमा जितेर सिरियाको गोलान हाइटस आफ्नो नियन्त्रणमा लिएको थियो । त्यसै बखत सिरिया र इजरायल दुई देशहरूको सिमानामा चेपिएर यी आदिवासी जनजातिको राष्ट्रियता घाइते भएको थियो, च्यातिएको थियो ।

इजरायली कि सिरियाली? मेरो देश कुन हो?

असी प्रतिशत द्रुजहरूले आजसम्म पनि इजरायली नागरिकता लिएका छैनन्। गाउँका गल्लीहरूमा र द्रुजका घरहरूमा आज पनि गर्वका साथ सिरियाली झन्डाहरू फहराइरहेको देख्न सकिन्छ।

हुन त जसले जित्यो उसैको हुन्छ त्यो माटो, उसले नै कोर्छ सिमाना, उसैको हुन्छ देश। त्यो समुदायका अधिकांश बस्तीहरूमा अहिले इजरायली सेटलमेन्ट भइसकेको छ। निकै थोरै सङ्ख्यामा मात्र पूर्ण रूपमा द्रुजका बस्तीहरू बाँकी छन् ।

मेचीपारिका नेपालीहरू मनले, भाषा र संस्कृतिले नेपाली भएजस्तै दशकौँदेखि गोलानका माटोका मूलवासी द्रुजहरूले पनि उनीहरूको सिरियाली पहिचानलाई अटुट निष्ठाका साथ जोगाइराखेका छन्।

गोलान हाइट्सका द्रुज समुदाय यस्तै एक मार्मिक गाथाका जीवन्त पात्र हुन्। सिक्स-डे वारमा इजरायलले यो भूभाग कब्जा गरेपछि र सिरियाली गृहयुद्ध सुरु भएपछि, उनीहरू इजरायल र सिरियाबिचको एउटा अनौठो दोसाँधमा उभिएका छन्। उनीहरूको राष्ट्रियताको घाउ गहिरो छ र मनभित्रको प्रश्न अझै अनुत्तरित: ‘हाम्रो देश कुन हो?’

उनीहरूको जीवनशैली सिरियाली रहनसहनमा आधारित छ र सिरियासँगको व्यापारिक सम्बन्ध तथा सिमानापारिका परिवारसँगको सम्बन्धले उनीहरूको सिरियाप्रतिको अटुट निष्ठालाई प्रमाणित गर्छ।

इजरायली नियन्त्रणको विरोधमा गरिएका नियमित प्रदर्शनहरू र बेलाबखत गोलान हाइट्समा लागु इजरायली कानुनको विरोधमा हुने हडताल र प्रदर्शनहरूले उनीहरूको समर्पणलाई स्पष्ट पारेको छ। कतिपयको मनमा अझै पनि गोलान कुनै दिन सिरियामा फर्कने आशा अझै जीवित छ।

समयसँगै घाउहरू पुरिँदै जान्छन् , बदलिँदै जान्छन् र मेटिँदै जान्छन् घातका कथाहरू। समय प्रवाहले हरेक कुरालाई बदल्दै जान्छ। पछिल्ला केही वर्षदेखि यो तस्बिर बिस्तारै बदलिँदै गएको छ। इजरायलको नागरिकताका लागि अनुरोध गर्ने द्रुजहरूको सङ्ख्यामा कीर्तिमानी वृद्धि देखिएको छ।

गोलान क्षेत्रमा मात्रै २९ हजार द्रुजहरु रहेका छन्। एक दशक अघिसम्म इजरायली नागरिकता लिने द्रुजहरु नगण्य रूपमा रहेकोमा अहिले लगभग ६००० को सङ्ख्यामा द्रुजहरूले इजरायलको नागरिकता लिइसकेका छन्।

यो परिवर्तनको सबैभन्दा रोचक र मार्मिक पाटो के हो भने, यी निवेदनहरू प्रायः गोप्य रूपमा पेस गरिएका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ त परिवारका सदस्यहरूलाई समेत थाहा हुँदैन। नागरिकता लिनेहरू र इजरायलसँग निकट सम्बन्ध भएकाहरू पनि यस विषयमा खुल्न चाहँदैनन्, किनकि उनीहरूलाई समुदायबाट दबाबमा पर्ने डर हुन्छ।

राष्ट्रियताका प्रश्न र अन्योलताका बाबजुद पनि केही द्रुजहरुले इजरायली सेनामा वफादारी पूर्वक सेवा गरेका छन्। तिनको त्यही गुन तिर्न र सो समूहलाई इजरायल तिम्रो साथमा छ भन्ने विश्वास दिलाउन पनि इजरायलले तमाम युद्धहरू हुँदाहुँदै द्रुजको रक्षाको लागि सिरियामा हमला गर्‍यो र सिरियाली सैनिकलाई द्रुजसँग वार्ता गर्न बाध्य बनायो।

सिरियाली राज्यको पतन र गृहयुद्धले गोलानका द्रुजहरूलाई इजरायली वृत्तमा एकीकृत हुन बाध्य पारेको छ। सिरियामा अध्ययन गर्न जान नसक्नु र कृषि उत्पादनको बजारीकरण बन्द हुनु जस्ता कारणहरूले उनीहरूको व्यावहारिक कठिनाइ बढाएको छ। ‘हामी इजरायलबाहेक अरू केही जान्दैनौं’। कतिपय युवाहरूले सिरियाली शासनको ड्रुज समुदायप्रतिको वफादारीमाथि नै प्रश्न उठाउन थालेका छन्, किनकि उनीहरूका लागि सिरिया एउटा अपरिचित भूमि हो, जहाँ उनीहरूले कहिल्यै पाइला टेकेका छैनन्।

व्यावहारिकता यो आँधीमा पनि, अझै ठूलो सङ्ख्याका द्रुजहरूले इजरायली नागरिकता स्वीकार गर्न मानेका छैनन्। उनीहरू आफूलाई सिरियाली मान्छन् र इजरायली नागरिकता लिनुलाई आफ्नो राष्ट्रियताको त्याग ठान्छन्। नागरिकता नलिनेहरूको अर्को ठुलो कारण भनेको समुदायबाट बहिष्कारको डर हो। सिरियामा रहेका आफन्तहरूलाई सिरियाली शासनबाट हानि पुग्ने चिन्ता र गोलान फेरि सिरियामा फर्किएमा सजाय पाउने डरले पनि धेरैलाई पछाडि हट्न बाध्य पार्छ।

राष्ट्रियता दुखेपछि सीमाहरू भत्किए

यो समुदायका करिब डेढ लाख जनसंख्या इजरायल तर्फ र करिब १० लाखको सङ्ख्यामा सिरिया तर्फ बसोबास गर्छन्। यसैबीच सिरियामा बसर अल असदको पतनसँगै उदाएका नयाँ शासक अल साराले आफ्नो समुदायमाथि चरम अन्याय गरेको र भेदभाव गरेको / विश्वास नगरेको र अर्को आदिवासी समुदायसँग मिलेर आफ्ना दाजुभाइको नरसंहार गराएको आरोप इजरायलका द्रुजहरूले लगाए।

राष्ट्रियताको दुबिधाको बीचमा पनि, रगतको नाता र जातीय एकताको बलियो धागोले ड्रुज समुदायलाई एकै ठाउँमा बाँध्यो। इजरायली-द्रुजहरू र सिरियाली-द्रुजहरूले आफूलाई एउटै समुदायको रूपमा हेर्छन् । हालै सिरियाको सुइदा सहरमा भएको हृदय विदारक नरसंहारले यो भावनात्मक बन्धनलाई बलियो बनायो।

सिरियाका अन्तरिम राष्ट्रपति अहमद अल-शराले द्रुजहरूलाई समाप्त पार्न खोजेको आरोप छ। सिरियाली सरकारी सेनाले स्थानीय बेडुआइन जनजातिहरूसँग मिलेर द्रुज लडाकुहरू र नागरिकहरूमाथि क्रूर आक्रमण गर्दा ३०० भन्दा बढी द्रुजहरूको ज्यान गएको थियो।

यस विभत्स घटनाको प्रतिक्रिया स्वरूप, इजरायल र सिरियाको सिमानामा “हाम्रा दाजुभाइलाई सिरियामा कत्लेआम गरिँदै छ हामीलाई जान देऊ” भन्दै इजरायली ड्रुजहरूले सिमानामा प्रदर्शन गरे भने कतिपयले जबर्जस्ति भत्काएरै पार गरे। द्रूजले सिमानाका काँडेतारहरु भत्काउदै गरेको दृश्य निकै भावुक थियो । उनीहरूले सिरियामा आफ्नो जातीय सफाया हुन लागेको भन्दै इजरायल सरकारसँग हारगुहार लगाए।

राष्ट्रियताका प्रश्न र अन्योलताका बाबजुद पनि केही द्रुजहरुले इजरायली सेनामा वफादारी पूर्वक सेवा गरेका छन्। तिनको त्यही गुन तिर्न र सो समूहलाई इजरायल तिम्रो साथमा छ भन्ने विश्वास दिलाउन पनि इजरायलले तमाम युद्धहरू हुँदाहुँदै द्रुजको रक्षाको लागि सिरियामा हमला गर्‍यो र सिरियाली सैनिकलाई द्रुजसँग वार्ता गर्न बाध्य बनायो।

इजरायली द्रुज कार्यकर्ताहरूले सिमाना पार गरी आफ्ना दाजुभाइको रक्षा गर्न सिरिया आएको बताए। धेरैले सिमाना पार गर्नु गैर कानुनी भएको स्वीकार गरे पनि, आफ्ना दाजुभाइहरूको आम संहार भएको हेरेर बस्न नसक्ने भन्दै यो कदम चालेको बताए। यो कार्यले द्रुजहरूको गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध र आफ्नो समुदायप्रतिको अटल वफादारीलाई दर्साउँछ।

गोलान हाइट्सका द्रुज आदिवासीहरूको यो कथा केवल भूभागको स्वामित्वको होइन, यो पहिचानको हो, राष्ट्रियताको हो, र जीवन सहज बनाउन अपनाउनुपर्ने कटु यथार्थको हो। उनीहरूको हृदयमा सिरियाको माया र इजरायलमा बाँच्नुपर्ने बाध्यताका बिचमा राष्ट्रियताको एउटा निरन्तर पीडा छ। यस पीडाको अन्त्य कहिले होला, वा यो पुस्ता दर पुस्ता सर्दै जाने नियति हो, समयले नै बताउँला।

साँच्चिकै आफ्नो देश कुन हो भनेर थाहा नभएका र पटक पटक सिमानामा बगेका रगत र युद्धहरुमा आफ्नो राष्ट्रियता हराएका/खोसिएका र देश दुखेका यी आदिवासीहरूको मौन चीत्कारले हरेक संवेदनशील हृदयलाई झस्काइरहन्छ।

कृष्णपक्ष थापा
जेरुसलेम इजरायल
अन्नपूर्ण पोष्टमा पढन यहाँ क्लिक गर्नु होला

एनिमेसन केवल रङ र रेखाको खेल मात्र होइन, यो त एउटा जीवन्त कल्पनाको उडान हो। अफ्रोबिट (Afrobeat) सङ्गीतको तालमा दृश्य भर्ने प्रख्यात कलाकार ‘पोका’ ले यस पटक कुची र क्यानभासलाई एउटा नयाँ मोड दिएका छन्। चित्रकलामा स्नातक यी स्व-शिक्षित एनिमेटरले सङ्गीतका दृश्यहरूबाट माथि उठेर कथा वाचनको गहिरो सागरमा डुबुल्की मारेका छन्,।

कथाको बनोट र रहस्य:

‘लास्ट नाइट’ एउटा थ्रिलर र हरर विधाको एनिमेटेड लघु चलचित्र हो, जसले दर्शकलाई सौन्दर्य र त्रासको दोसाँधमा उभ्याउँछ। कथाको सुरुवात एउटा मानिसको तीव्र चाहना र ‘अपरिचित युवति’ सँगको मिलनबाट हुन्छ,। तर, त्यो रातको मधुरता क्षणभरमै हराउँछ जब बिहानीको प्रकाशसँगै एउटा भयानक रहस्य सतहमा आउँछ । कुनै रेस्टुरेन्टमा सुरु भएको एउटा सामान्य शारीरिक आकर्षण कसरी उसको जीवन-मरणको सङ्घर्षमा परिणत हुन्छ भन्ने कुरालाई चलचित्रले बडो कुशलतापूर्वक देखाएको छ,।

यो फिल्म केवल एउटा परियोजना मात्र होइन, यो त पोकाको करिब आठ महिना लामोको मौन साधना र प्रेमको प्रतीक हो। निर्देशक पोका आफैँले यसलाई पूर्ण रूपमा एक्लै तयार पारेका हुन्, जसले गर्दा हरेक फ्रेम र ध्वनिमा उनको मौलिक सृजनशीलता झल्किएको छ। एडविन डोन्कोरको निर्माण र नाना क्वान्सा अहलिजाहको अभिनयले यस कृतिलाई थप प्राण भरेको छ,।

साहित्यिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, ‘लास्ट नाइट’ ले मानवीय चाहना, रहस्य र अस्तित्वको लडाइँलाई सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेको छ। फिल्मको वातावरण ‘मुडी’ (Moody) र अति नै रोचक र रहस्यमय छ, जसले दर्शकलाई अन्तिमसम्म नै कौतुहलताको एउटा कसिलो डोरीमा बाँधिराख्छ। यद्यपि यसमा देखिएको अलौकिक शक्ति कुनै भूत हो कि मानिस भन्ने प्रस्ट भएको छैन तर त्यो ‘सुपरन्याचुरल’ मोडले कथालाई एउटा भयानक उचाइ दिएको छ।।

नायकलाई जुन युवतीले माया जालमा परेर आफ्नो घर लैजान्छे, अनकन्टार स्थानमा उसको घर भेटिनु घरमा हत्या गरिएका मानिसहरुको कङ्काल भेटिनु र सोही रात पटक पटक यौन सम्बन्ध स्थापित गरेपछि बिहानको ३ बजे हत्याको योजना बुन्दै गायब हुनुले उसलाई किच कन्या या प्रेतात्माजस्तो पनि देखाएको छ । उसको बुबाको भीमकाय दानवीय स्वरूपले पनि यसको समर्थन गर्छ तर यता घरमा सिसिटिभी हुनु, पैसा लुट्नु तथा मोबाइल को सिम कार्ड झिक्नु जस्ता क्रियाकलापले उनीहरू मानिस नै भएको देखाउँछ । उनीहरूलाई टेलिभिजनको स्क्रिनमा नरभक्षी बाबु छोरीको रूपमा समाचार देखाइनुले उनीहरू मानिस नै भएको तथ्य उजागर गर्छ ।

युट्युबमार्फत सार्वजनिक भएको यो चलचित्र एनिमेसनको क्षेत्रमा एउटा कोसे ढुङ्गा साबित भएको छ,। पोकाले प्रमाणित गरिदिएका छन् कि एनिमेसन केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र होइन, यसले हृदयलाई छुने र मस्तिष्कलाई झकझकाउने सामर्थ्य राख्छ।

यदि तपाईं रहस्य, त्रास र उत्कृष्ट कलाको फ्युजन हेर्न चाहनुहुन्छ भने, ‘लास्ट नाइट’ एउटा यस्तो अनुभव हो जसले तपाईँको मुटुको ढुकढुकी बढाउने निश्चित छ।

के युद्धले शान्ति ल्याउँछ ? अमेरिकाले इजरायल इरान युद्धमा आफ्नो साथ दिएपछि इजरायली प्रधानमन्त्रीले अमेरिकी राष्ट्रप्रमुखलाई बधाई दिदै भने – हामी पहिले शक्ति र शक्तिबाट शान्ति कायम गर्छौ ।

तर मानव इतिहासमा यस्तो कहिल्यै भएको छैन कि युद्धले अनन्त शान्तिको रेखा कोरोस, विश्वन्धुत्व सदभाव र भाइचाराको सन्देश देओस र भावी पुस्तालाई निर्धक्क भएर बाँच्ने आधार सिर्जना गरोस । बरु युद्धले मान्छेले निर्माण गरेका भौतिक संरचनाहरुको विनाश गर्ने मात्र होइन, रोग, भोग, गरिबीको दुश्चक्रमा फसाउदै गइरहेको हुन्छ र मनाव सभ्यताकै धज्जी उडाइरहेको हुन्छ ।

उनीहरुले मानवीय क्षति र युद्धको निन्दा गर्नेछन्, तर त्योभन्दा बढी केही गर्ने छैनन् बरु, उनीहरूको भूमिमा रहेका अमेरिकी सैनिक अखडाहरू इरानमाथि आक्रमण गर्न प्रयोग गर्न दिन्छन ।

वास्तविकता यो हो कि अन्तत युद्धमा सबै पक्ष पराजित हुन्छन, यो नै युद्धको परिणति र नियति हो ।

मध्यपूर्व, जो कला साहित्य, संस्कृति र मानवीय सभ्यताको समृद्ध इतिहास बोकेको भूभाग हो, आज फेरि  एकपटक यहाँ इतिहास बदल्ने गरी युद्धको ज्वाला दन्केको छ । यो कुनै अचानक आएको आँधी होइन, वर्षौंदेखि मडारिँदै आएका शक्ति, स्वार्थ र अहङ्कारका बादलहरूले अहिले आएर भीषण वर्षा गरिरहेका मात्र हुन् ।

इजरायलले इरानसँग एकतर्फी सुरु गरेको युद्धमा अमेरिका एकाएक सहभागी हुन पुगेको छ । युद्ध विरोधी र अमेरिका फस्टको नारा लगाउदै राष्ट्रपतिको चुनाव जितेका ट्रम्पले अमेरिकी कंग्रेससँग सल्लाहै नगरी संचार जगतलाई समेत झुक्याएर (३ हप्ता पछि निर्णय गर्ने भन्दै ) अचानक इरानमा बमबारी गर्न पुगेका छन । उनको यस कदमले अन्तर्राष्ट्रीय कानूनहरुको उल्लंघन भयो या भएन कसले समीक्षा गर्ने ?

अमेरिकाको यस कदमले मध्यपूर्वको युद्धलाई अझ गम्भीर र जटिल मोडमा पुर्याउदिएको छ । अमेरिकी बम र इरानी भूमि, यो केवल भौतिक आक्रमणको कथा होइन, यो अन्तर्राष्ट्रिय कानून, कूटनीति, र मानव विवेकमाथि प्रहारको एक दर्दनाक गाथा हो । अलिकति यो पाटोबाट पनि हेरौं ।

शक्ति प्रदर्शन र आआफ्ना दाबीहरु

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानका तीन महत्त्वपूर्ण परमाणु केन्द्रहरू— फोर्डो, नतान्ज र इस्फहान— मा बम खसालेको घोषणा गर्दा, मध्यपूर्वको शक्ति इरानलाई क्रुध्ध बनाएको छ यसले संसारभरि एकपटक फेरि तरङ्ग फैलियो । अमेरिकी सरकारले यसलाई ‘अभूतपूर्व सैन्य सफलता’ भन्यो र दाबी गर्यो कि इरानको परमाणु संवर्धन क्षमता ‘पूर्ण रूपमा ध्वस्त’ भएको छ ।

इरानको सरकारी टेलिभिजनले भने आक्रमण हुनु केही महिना अघि नै ती केन्द्रहरू खाली गरिसकिएको र परमाणु विकिरणको कुनै खतरा नरहेको बताएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) ले समेत फोर्डोसहित कुनै पनि परमाणु केन्द्रमा विकिरणको स्तरमा कुनै परिवर्तन नआएको रिपोर्ट गरेको छ, जसले इजरायली / अमेरिकी दाबीमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ ।

के इजरायल र अमेरिकाले खाली परिसरमा बम खसालेर  ‘महान सफलता’ को ढोल पिटेको हो त ?

ट्रम्पको भाषणका शब्दहरू हतियारभन्दा कम थिएनन् । उनले इरानलाई ‘आतङ्कको समर्थन गर्ने संसारकै नम्बर एक देश’ र ‘मध्यपूर्वको दादा’ भने । उनले ‘सडक छाप बम’ को आरोप लगाए र चेतावनी दिए, ‘यदि इरान शान्त भएन भने, यसभन्दा ठूलो आक्रमण गरिनेछ’ । प्रतिउत्तरमा इरानले इजरायल र अमेरिकी बेसहरु अबको निशानामा पार्ने घोषणा गरेको छ । यसले स्पष्ट पार्छ कि यो युद्ध इजरायल र अमेरिकाले सोचे अनुसार यहाँ समाप्त हुने वाला छैन ।

 ‘अमेरिका फर्स्ट’ को मर्म

युद्धविरोधी नीति अंगिकार गर्ने र अमेरिकालाई प्राथमिकतामा राखेने भन्दै ट्रम्पले चुनावी अभियान नै चलाएका थिए । इरानसँग एकाएक युद्धमा होमिन पुगेपछि धेरैले उनको दोहोरो चरीत्र उजागर भएको बताएका छन ।

रोचक त के छ भने, ट्रम्पले बम खसाल्नुअघि अमेरिकी कांग्रेसको स्वीकृति लिनसमेत आवश्यक ठानेनन्, किनकि उनलाई स्वीकृति नपाइने डर थियो ।

यद्यपि विश्वका शीर्ष नेताहरुले इरानको आणविक कार्यक्रम साच्चिकै खतरा थियो भन्दै ट्रम्पकै ‘हो मा हो’ मिलाएर बधाई दिए  । यसले विश्वसामु कानून भन्दा पनि शक्तिको महत्त्व बढ्दै गएको प्रष्ट सन्देश दिएको छ ।

इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले ट्रम्पको ‘साहसिक निर्णय’ को मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्दै यो ‘इतिहास बदल्ने’ कदम भएको बताए ।

तथापि अमेरिकाभित्रै पनि यो प्रश्न उठिरहेको छ कि ट्रम्प ‘अमेरिका फर्स्ट’ को नीतिलाई  बिर्सिएर किन मध्यपूर्वतिर “नजाने गाउँको बाटो” हिडिरहेका छन ? उनको कदमले मध्यपूर्वलाई थप युद्ध र अस्थीरतामा धकेल्ने धेरैको विश्लेषण छ ।

इरानको प्रतिकार र मध्यपूर्वको भविष्य

अमेरिकी आक्रमणको जवाफमा इरानले के गर्ला भन्ने प्रश्न सर्वत्र थियो । तर, यसको जवाफ आउन धेरै समय लागेन । आक्रमणको भोलिपल्ट बिहानै इरानले इजरायलको राजधानी तेल अभिभमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रहरुको वर्षा गरिदियो ।

इरानसँग अब कुनै विकल्प छैन , निर्बिकल्प युद्धमा होमिएको घोषणा उसले गरिसकेको छ ।

यसले स्पष्ट पार्छ कि अमेरिकी बमबारीले ‘शक्तिबाट शान्ति’ ल्याउन सकेन, बरु इरान र इजरायलबीचको पुरानो युद्धलाई अझ तीतो बनाइदियो । इरानको सरकारी टेलिभिजनले घोषणा गरेको छ, ‘सुरुआत अमेरिकाले गर्यो, समाप्त अब हामी गर्नेछौं’ ।

इरानले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सैनिक अड्डा र अमेरिकी नागरिकलाई निशाना बनाउने बताएको छ, र यसको नक्सा पनि सरकारी टेलिभिजनमा देखाइएको छ । चाहेर या नचाहेर पनि मध्यपूर्वमा तैनाथ ५०हजार अमेरिकी सैनिक र उसका सैन्य अड्डाहरु खतराको निशानामा परिसकेका छन ।

यसअघि अमेरिकाले इरानलाई कूटनीतिक वार्ताका लागि दिएको समय पनि केवल झुक्याउने चाल मात्र रहेछ भन्ने धेरैलाई लागेको छ, किनकि जतिसुकै प्रयास गर्दा पनि कूटनीतिको कुनै सम्भावना नै थिएन – इरानी विदेशमन्त्रीले अमेरिकालाई बिचमा नपर्न बारम्बार अनुरोध गरेका थिए  ।

यो युद्धले विश्वलाई ठूलो सङ्कटमा धकेल्ने निश्चित छ। अब सबैको नजर ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ मा छ , यदि इरानले यो जलमार्ग बन्द गरिदियो भने, धेरै देशमा आर्थिक संकट आउन सक्छ  ।

इरानको सम्भावित प्रतिकार:

१. क्षेत्रीय सञ्जाल सक्रियता
इरानले आफ्नो क्षेत्रीय सहयोगीहरू, विशेष गरी हरमोज़ गुटहरू (जस्तै हिज़्बुल्लाह, हुत्ती, इराकका शीया मिलिसहरू) लाई युद्धको मोर्चामा अझ सक्रिय बनाउन सक्छ। ती समूहहरूले इजरायल, खाडी राष्ट्रहरू, र अमेरिकाका अन्य साझेदारहरूलाई निशाना बनाउने सम्भावना छ।
यो प्रतिकार एक जटिल बाघराज जालझैं छ जहाँ हिंसा साना तिरबाट सुरु भएर एक भयानक युद्धको स्वरुप लिन सक्छ।

२. सैनिक र साइबर हमला
इरानले अमेरिकी र इजरायली सैन्य संरचनामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष हमला गर्ने प्रयास गर्न सक्छ, चाहे त्यो साइबर युद्ध होस् वा ड्रोन र मिसाइल आक्रमणहरू। यो प्रतिकार गुप्तचर र उच्च प्रविधिको मैदानमा हुन सक्ने छ, जसले सम्पूर्ण युद्धको स्वरूपलाई डिजिटल र वास्तविक दुनियाँको सँगममा बदल्न सक्छ।

३. समुद्री मार्ग अवरुद्ध गर्ने खतरा
इरानले फारस खाडीमा महत्वपूर्ण समुद्री मार्गहरू, विशेष गरी होर्मुज स्ट्रेटलाई अवरुद्ध गर्न सक्नेछ, जसले विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा ठूलो संकट निम्त्याउने छ। तेलको मोलमोलाई पार गर्दा यो कदमले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ठूलो असर पार्नेछ।

४. परमाणु कार्यक्रमको तीव्रता
इरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रमलाई तिब्रता दिन सक्छ, जसले संयुक्त राष्ट्रसंघ र विश्व समुदायबीच थप तनाव निम्त्याउने छ। यसले आणविक शस्त्रको सम्भावना नजिक ल्याउने डर पनि जगाउन सक्छ।

५. कूटनीतिक र प्रचार युद्ध
इरानले विश्व समुदायमा आफ्नो पक्षलाई बलियो बनाउन सक्रिय प्रचार र कूटनीतिक प्रयास गर्न सक्छ। पश्चिमी देशहरूका विरोधी राष्ट्रसँग गठबन्धनलाई मजबुत पार्न यसले योगदान दिन सक्छ।

अन्त्यहीन युद्धको छाया

अत्यन्त जटिल मोडमा पुगेको छ स्थिति । दुवै पक्षले आआफ्ना प्रहार र विजयका गाथा गाउछन । आम सर्वसाधारणको रुपमा गरिएका आँकलन र युद्धका बारेमा गरिएका धेरै दाबीहरू समयसँगै गलत साबित हुन्छन् । भनिन्छ युद्ध सुरु गर्न त सजिलो छ, तर यसलाई समाप्त गर्न अत्यन्तै कठिन छ । मध्यपूर्वको वर्तमान नै द्वन्द्वग्रस्त छ, र यो भूमि शक्ति राष्ट्रहरूको अखाडा बनेको छ । गाजामा भइरहेको नरसंहार पनि यसैको एउटा कडी हो, जहाँ हरेक दिन मानिसहरू मारिन्छन् ।

यो युद्ध कहाँ पुगेर रोकिनेछ, यसको परिणाम के हुनेछ, कसैलाई थाहा छैन । तर, एउटा कुरा स्पष्ट छ: युद्धको डमरु बजिसकेको छ । शक्ति र अहमको ताण्डव जारी छ, यो छिटै रोकिनेवाला छैन । यसको मूल्य सम्पूर्ण विश्व र मानव सभ्यताले चुकाउनु पर्नेछ । मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरताको सपना अझै पनि क्षितिजमा धमिलो बिम्बजस्तो मात्रै देखिन्छ ।

The post युद्धमा अमेरिकी हस्तक्षेपपछि – इरानको सम्भावित प्रतिकार appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

इज़रायल इरान युद्धमा अमेरिकाको प्रवेश भएपछि मध्यपूर्वको शान्ति र स्थीरतामा थप आशंका र प्रश्नचिन्हहरु उठेका छन । मैले यहाँ इजरायल – इरान युद्धको छोटो टाइमलाइन तयार गरेको छु । यो रेखामा अमेरिका इजरायल इरान युद्धमा प्रत्यक्ष होमिनु अघिसम्मका प्रमुख घटनाक्रमहरु समावेश छन ।

धार्मिक अतिवाद, एन्टिसेमिटिज्म, इरानी स्वार्थ र प्रतिरोधका अक्षहरुमा केन्द्रित रहेर कोरिएको टाइमलाइन भएको तिनकै सेरोफेरोका थोरै घटनाहरु मात्र अटाएका छन ।

आजभन्दा ६० बर्ष अगाडी फर्किएर हेर्ने हो भने इरान इजरायलको असल मित्र मात्र थिएन, विकास आधुनिकता र समृद्धिको उचाइ त्यतिबेलै छोइसकेको देश थियो । धार्मिक स्वतन्त्रता र आर्थिक समृद्दिको यात्रामा आजभन्दा धेरै अगाडी रहेको इरानमा एकाएक धार्मिक कट्टरपन्थीहरुको आखा लाग्यो ।

इरानका २० भन्दा धेरै सिनियर कमान्डरहरू मारिए । इरानी आर्मी चिफ मोहम्मद बघेरी, इरानी रिभोसुलनरी गार्डका चिफ हुसेन सलामी, वायुसेना प्रमुख अमिर अलि हाजिजादेह लगायत सम्पूर्ण सैन्य संरचनाका प्रमुखहरू इजरायलले आक्रमण थालेको एक घण्टाको अवधिमा मारिए । यसै अवधिमा इरानका आणविक कार्यक्रममा आबद्ध सम्पूर्ण शीर्ष परमाणु वैज्ञानिकहरू पनि मारिए

।

कुनैबेला इजरायल र अमेरिकाको असल मित्रको रुपमा उभिएको इरानमा कसरी यति ठूलो यहुदी विरोधी घृणाको बीजारोपण भयो ? त्यसको उत्तर खोज्न टाढा जानु पर्दैन । यसको सुरुवात सो बखत इरानमा आँधिजसरी बढेको धार्मिक लहरसँग जोडिएको छ ।

यो शत्रुताको बीउ सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिसँगै आरम्भ हुन्छ । क्रान्तिको केही दिनभित्रै तेहरानले इजरायलसँगको कूटनीतिक सम्बन्ध तोड्यो। त्यसबेलादेखि, इरानले इजरायललाई “सानो शैतान” र अमेरिकालाई “ ठूलो शैतान” को संज्ञा दियो र इजरायलको विनाशका लागि खुलेर लाग्ने प्रतिबद्धता जनाउँदै आयो। यद्यपि, लामो समयसम्म यो द्वन्द्व बाहिरबाट लुकेको युद्ध (covert conflict) जस्तो देखिन्थ्यो।

इरानले हमास र हिजबुल्लाहजस्ता समूहहरूलाई हतियार र सैन्य तालिम दिएर इजरायलविरुद्ध परोक्ष प्रहार गर्न सुरु गर्यो । अर्कातर्फ, इजरायलमाथि पनि इरानको आणविक कार्यक्रमलाई सुस्त बनाउन लक्षित हत्या, विस्फोट र साइबर आक्रमणको आरोप लाग्ने गर्दथ्यो ।

केही इस्लामिक राष्ट्रहरुको अस्व्कृतिका वावजुद इजरायलले आफूलाई एक प्रजातान्त्रिक मुलुकको रुपमा स्थापित गर्न, छिमेकी र विश्वका अन्य देशहरुसँग दौत्य सम्बन्ध राख्न हरसम्भव कोसिस गरिरहेको छ । उसले एउटा राष्ट्रको रुपमा कृषि, विज्ञान, सुचना र प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा गरेको उन्नति उदाहरणीय छ ।

हमासको नेतृत्वमा अक्टोबर ७, २०२३ मा इजरायलमाथि भएको आक्रमण र त्यसपछि इजरायलको गाजा युद्धले पर्दा पछाडिको नाटकलाई खुला मञ्चमा ल्याइदियो। यसले इरान र यसका क्षेत्रीय समर्थकहरू (इरानी छद्म सैन्य संरचना) लाई इजरायलविरुद्ध अझ खुला युद्धमा धकेल्यो।

मैले इरान इजरायलको पछिल्लो घटनाक्रमको (डेढ दशकको समयरेखा) टाइमलाइन बनाउने कोसिस गरेको छु । यो द्वन्द्वका केही महत्वपूर्ण मोडहरूलाई समयको धागोमा उनेर हेरौं न त:

२०१०: इरानी आणविक केन्द्रमा अनौठो हमला 

सन् २०१० मा, इरानको आणविक कार्यक्रममाथि एउटा निकै रहस्यमय विनाशकारी साइबर आक्रमण** भएको खबर संसारभर फैलियो। बाह्य विश्लेषकहरूले यसलाई ‘स्टक्सनेट’ नाम दिए। यस अदृश्य हतियारले इरानको नतान्ज आणविक स्थलमा युरेनियम प्रशोधनका लागि प्रयोग गरिने १० प्रतिशतभन्दा बढी सेन्ट्रीफ्यूजहरू नष्ट गरिदियो। यो अमेरिका र इजरायली विज्ञहरूको काम भएको पछि खुलासा भयो।

( विस्तृत लेख यहाँ पढ्नुहोस् –  इरानको आणविक केन्द्रमा घुसेको एक रहस्यमय भाइरस)

सन् २०१५: इरानसँगको आणविक सम्झौता :

जुलाई २०१५
अमेरिका र प्रमुख विश्व शक्तिहरूले तेहरानसँग एउटा ऐतिहासिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले इरानको आणविक क्षमतालाई सीमित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध हटाउने निर्णय गर्‍यो । अमेरिकी सरकारद्वारा सार्वजनिक सम्झौताको विवरणअनुसार, इरानको युरेनियम भण्डारण १५ वर्षका लागि ९८% घटाएर ३०० केजी मात्र रहने, प्रशोधन स्तर अधिकतम ३.६७% मा सीमित हुने र इरानले आफ्ना २०,००० मध्ये अधिकतम ६,१०४ सेन्ट्रिफ्युज मात्र राख्न पाउने गरी आणविक सम्झौता भयो । तर, इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले यसलाई “ऐतिहासिक भूल” भनेर टिप्पणी गरे।

तीन वर्षपछि, अप्रिल २०१८ मा नेतन्याहुले  इरानले आणविक हतियार कार्यक्रमको इतिहासबारे झूट बोलेको प्रमाणित गर्ने हजारौँ दस्ताबेजहरू इजरायलले प्राप्त गरेको दाबी गरे । मे २०१८ मा, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको सम्झौताबाट अमेरिका अलग भएको घोषणा गरे।

सन् २०१९-२०२२: इजरायलको निशानामा इरान समर्थित सैन्य संरचनाहरू

अगस्ट २०१९

लेबनान, सिरिया र इराकमा इरान-समर्थित सेनाहरूलाई लक्षित गरी युद्ध विमान वा ड्रोनद्वारा आक्रमणहरू भए । नोभेम्बर २०२० मा, इरानका प्रख्यात आणविक वैज्ञानिक मोहसेन फख्रिजादेहको तेहरानबाहिर भएको एक हमलामा हत्या भयो, जसको दोष इरानले इजरायलमाथि लगायो।

यसअघि पनि इरानले २०१० देखि २०१२ बिचमा मारिएका अन्य आणविक वैज्ञानिकहरूको मृत्युको दोष इजरायलमाथि लगाएको थियो। अप्रिल २०२१ मा, इरानको नतान्ज आणविक केन्द्रमा आक्रमणका कारण ब्ल्याक आउट भयो, जसले त्यहाँका सेन्ट्रीफ्यूजहरूलाई क्षति पुर्‍यायो। इरानी अधिकारीहरूले यसमा पनि इजरायल नै जिम्मेवार भएको बताए ।

मे २०२२ मा, इरानको रिभोलुसनरी गार्डका वरिष्ठ सदस्य कर्नेल हसन सायद खोडाएईको तेहरानमा गोली हानेर हत्या गरियो, जसको शैली इजरायलले गरेको भनिएका अघिल्ला आक्रमणहरूसँग ठ्याक्क मिल्दोजुल्दो थियो।

सन् २०२३ अक्टोबर:  खुला युद्धको घोषणा

अक्टोबर ७, २०२३ मा हमासले इजरायलमाथि अप्रत्याशित आक्रमण गर्यो, इरानले यो युद्धमा आफ्नो संलग्नता नभएको दाबी गरे पनि, पश्चिमा र मध्य पूर्वी गुप्तचर अधिकारीहरूले इरानले वर्षौँदेखि हमासलाई सैन्य तालिम, तार्किक सहयोग र आर्थिक सहायता प्रदान गरेको बताए। गाजा युद्धको प्रतिक्रियामा, लेबनानको हिजबुल्लाह र यमनको हुथी विद्रोहीहरूले इजरायलविरुद्ध आक्रमण गर्ने घोषणा गरे। यसैबिच, इजरायलले पनि यस क्षेत्रभरि इरानी लक्ष्यहरू र समर्थकहरूमाथि आक्रमण बढाएको देखियो, जसमा डिसेम्बर २०२३ मा सिरियामा इरानको IRGC कुद्स फोर्सका वरिष्ठ कमान्डर मारिए।

इरानले सयौँ ड्रोन र मिसाइलहरू एकसाथ पठाएर इजरायलको हाइफामा रहेको (प्रतिदिन २ लाख ब्यारेल / करिब सवा करोड लिटर तेल उत्पादन क्षमताको) सबैभन्दा ठुलो तेल प्रशोधन केन्द्रलाई क्षति पुर्‍यायो । (३ दिनपछि पुन सञ्चालनमा ल्याइयो)

२०२४-२०२५: सीधा आक्रमण र प्रतिआक्रमणको शृङ्खला

अप्रिल २०२४ मा, सिरियाको राजधानी दमास्कसस्थित इरानी दूतावास नजिकैको भवनमा भएको सन्दिग्ध इजरायली हवाई हमलामा इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सका दुई वरिष्ठ सदस्य मारिए।

यसको करिब दुई हप्तापछि इरानले  इजरायलतर्फ एकैसाथ पुग्ने गरी ३०० मिसाइल र ड्रोनको लहर प्रहार गरेर जवाफ दियो। इरानले प्रत्यक्ष इजरायलमा आक्रमण गरेको पहिले पटक थियो । यद्यपि उसका सम्पूर्ण मिसाइलहरू निस्तेज गरिए ।

इजरायलले पनि इरानभित्र आक्रमण गर्‍यो, जसले रुसी निर्मित हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको राडार प्रणालीमा प्रहार गरेको देखियो।

जुलाई ३१, २०२४

इजरायलले तेहरानमा हमास प्रमुख इस्माइल हानियालाई आक्रमण गरी मार्यो, यद्यपि इजरायलले यसमा आफ्नो भूमिका महिनौँपछि मात्र पुष्टि गर्‍यो।

सेप्टेम्बर २७, २०२४,

इजरायली आक्रमणमा लेबनानको हिजबुल्लाहका नेता हसन नसरल्लाह बेरूतमा मारिए, जो तेहरानको सबैभन्दा बलियो र भरपर्दो अरब सहयोगी थिए।

अक्टोबर १, २०२४

नसरल्लाह हिजबोल्लाहका निकै शक्तिशाली नेता मात्र थिएनन । इरानका सबैभन्दा बलिया दाहिने हात सरह थिए ,  उनको मृत्युको जवाफमा अक्टोबर १ मा, इरानले इजरायलमा करिब १८० घातक ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू प्रहार गर्‍यो।

अक्टोबर २६, २०२४ 

दुई देशहरूबिचको **प्रतिशोधको युद्ध** (tit-for-tat attacks) जारी राख्दै, इजरायलले इरानी सैन्य लक्ष्यहरूमा आक्रमण गर्‍यो।

अप्रिल १२, २०२५

ट्रम्पले इरानका सर्वोच्च नेता खोमेनीलाई एक पत्र लेखि आणविक कार्यक्रम रोक्न आग्रह गरे । उनले सो सम्बन्धमा सल्लाह र निर्णय गर्न  २ महिनाको समय सीमा पनि दिए ।

अप्रिल /मे , २०२५

ट्रम्पले इरानसँग विभिन्न चरणमा आणविक वार्ताको घोषणा गरेर इजरायललाई बारम्बार बाइपास गरेको देखियो, र यमनका इरान-समर्थित हुथी विद्रोहीहरूसँग पनि अमेरिकाले वार्ता र युद्ध विराम समेत गर्‍यो ।

सिरियामा मुख्य सहयोगी बशर अल-असदको पतन भएको थियो । लेबनानमा प्रत्यक्ष इजरायली आक्रमण र आफ्ना धेरै नेताहरूको गुमाएका कारण इजरायलको सिमाना लेबनानमा रहेको इरानको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रोक्सी सैन्य सङ्गठन हिजबुल्लाह निकै  कमजोर भइसकेको थियो ।

 १३ मे, २०२५

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प मध्यपूर्वको भ्रमणमा निस्किए । साउदी अरब, कतार र युएईमा उनको ठुलो खातिर दारी भयो । साउदीले अमेरिकासँग १४२ अर्ब अमेरिकी डलरको “रणनीतिक आर्थिक साझेदारी” सम्झौता गर्‍यो भने  कतारसँग २४३ अर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढीका सम्झौताहरू घोषणा गर्‍यो। क़तार एयरवेजले बोइङसँग २१० वटा विमान खरिद गर्ने समझदारी पत्रमा पनि हस्ताक्षर गर्‍यो यता अबू धाबीमा अमेरिकाबाहिरकै सबैभन्दा ठुलो एआई डाटा केन्द्र स्थापना गरिने भयो ।

ट्रम्पले मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायल विरोधी हमलाहरूका लागि इरानलाई दोष दिएको र इजरायली अभियानमा सामेल हुने विचार गरेको पनि देखियो। यो वृद्धि इरानका लागि एक वर्षको ठुलो झट्का पछि आएको थियो ।

१२–१३ जुन , २०२५

इजरायली सेनाले ८ बजे राति इरानको आणविक कार्यक्रम र नेतृत्वमाथि लक्षित हवाई आक्रमणको पहिलो चरण सुरु गर्‍यो।

इरानका २० भन्दा धेरै सिनियर कमान्डरहरू मारिए । इरानी आर्मी चिफ मोहम्मद बघेरी, इरानी रिभोसुलनरी गार्डका चिफ हुसेन सलामी, वायुसेना प्रमुख अमिर अलि हाजिजादेह लगायत सम्पूर्ण सैन्य संरचनाका प्रमुखहरू इजरायलले आक्रमण थालेको एक घण्टाको अवधिमा मारिए ।

यसै अवधिमा इरानका आणविक कार्यक्रममा आबद्ध सम्पूर्ण शीर्ष परमाणु वैज्ञानिकहरू पनि मारिए ।

प्रमुख निशाना बनाइएका स्थलहरूमा नताञ्जको युरेनियम प्रशोधन केन्द्र र इरानको आणविक तथा ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमको मूल संरचनाहरू थिए।

यी आकस्मिक आक्रमणमा इरानको शीर्ष सैन्य नेतृत्व प्रायः सम्पूर्ण रूपमा मारिए। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूका अनुसार “आम नरसंहारकारी (Mass destruction) हतियारको निर्माणमा खटिएका इरानका प्रमुख आणविक वैज्ञानिकहरू” सबै निशानामा परे ।

इरानले पनि प्रत्याक्रमण स्वरूप ३ चरणमा मिसाइल आक्रमणहरूसहित जवाफ दियो, त्यसपछि दुई देशहरूले एक-अर्कामाथि हमला जारी राखे, जहाँ इजरायलले आफ्नो निशाना इरानका ऊर्जा सुविधाहरू र उत्पादन प्लान्टहरूमा पनि विस्तार गर्‍यो।

१४ जुन , २०२५

इजरायली सेनाले पश्चिम इरानमा रहेको अज्ञात भूमिगत हतियार भण्डारण केन्द्रमा आक्रमण गर्‍यो। इरानी सञ्चार माध्यमका अनुसार इजरायले दक्षिण इरानका ऊर्जा केन्द्रहरू पनि नष्ट गर्‍यो। दुनियाँकै ठुलो ग्यास क्षेत्र South Pars field र Fajr Jam ग्यास प्लान्ट आक्रमणको चपेटामा परे। इरानको पेट्रोलियम मन्त्रालयले Shahran depot पनि इजरायली बमबारीमा परेको पुष्टि गर्‍यो।

१५ जुन, २०२५

इजरायल र इरानबिच हवाई आक्रमणको शृङ्खला जारी रह्यो। इजरायली सेनाले तेहरानस्थित इरानी परराष्ट्र मन्त्रालय र गुप्तचर मन्त्रालयलाई लक्षित आक्रमण गरेर ध्वस्त बनायो ।

इरानले सयौँ ड्रोन र मिसाइलहरू एकसाथ पठाएर इजरायलको हाइफामा रहेको (प्रतिदिन २ लाख ब्यारेल / करिब सवा करोड लिटर तेल उत्पादन क्षमताको) सबैभन्दा ठुलो तेल प्रशोधन केन्द्रलाई क्षति पुर्‍यायो । (३ दिनपछि पुन सञ्चालनमा ल्याइयो)

इरानी मिसाइलहरूले इजरायलको सुरक्षा प्रणाली छल्न सफल भए र तेल अभिव लगायत प्रमुख इजरायली सहरहरूमा अकल्पनीय क्षति गराए ।

यसै क्रममा इजरायलको प्रतिष्ठित अनुसन्धान संस्था Weizmann Institute of Science पनि क्षतिग्रस्त भयो। वैज्ञानिकहरूले ३० बर्ष देखिका रिसर्च पेपरहरू नष्ट भएको बताए ।

१६ जुन, २०२५

इजरायली आक्रमणमा इरानको राष्ट्रिय टेलिभिजन केन्द्र र एक विशिष्ट सैन्य इकाइको कमान्ड पोस्टमाथि हवाई आक्रमण गरी क्षतिग्रस्त बनायो ।

तेहरान विमानस्थलमा रहेका इरानी F-14 युद्धक विमानहरू पनि इजरायली आक्रमणमा ध्वस्त पारिए।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का अनुसार, नताञ्जमा रहेको करिब १५ हजार सेन्ट्रिफ्युजहरू विद्युत् अवरुद्धताका कारण गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएको सम्भावना छ ।

अमेरिकाले अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमान्ड क्षेत्रमा थप सैन्य क्षमताको परिचालन भएको घोषणा गरयो ।

साथै, अमेरिकाले युरोपतर्फ दुई दर्जनभन्दा बढी ट्याङ्कर विमानहरू पठाइएको जानकारी दियो ।
अमेरिकी विमानवाहक युद्ध पोत USS Nimitz पनि दक्षिण चीन सागरबाट पश्चिमतर्फ प्रस्थान गर्‍यो।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार, इजरायल–इरान सङ्घर्ष गम्भीर रूप लिँदै जाँदा अमेरिका पक्षले मुख्यतः रक्षा उद्देश्यले मात्र आफ्ना युद्ध साधन तैनाथ गरिरहेको जनायो ।

उता, राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको सामाजिक सञ्जाल पोस्ट “IRAN CAN NOT HAVE A NUCLEAR WEAPON…” पछि तेहरानमा अमेरिकी आक्रमण हुनसक्ने भय फैलियो । सहर छोड्नेहरूको अत्यधिक ट्राफिक जाम देखियो ।

१७ जुन, २०२५
इजरायली सेनाले इरानका विभिन्न सहरहरूमा भीषण आक्रमण गर्‍यो।

इरानले पनि इजरायलमा मिसाइल प्रत्याक्रमण गर्‍यो ,  इजरायली आक्रमणबाट इरानका थुप्रै सैन्य पूर्वाधारहरूमा ठुलो क्षति भएको देखियो ।
Tabriz क्षेप्यास्त्र केन्द्रमा भवनहरू, सुरुङहरू र सवारी मार्गहरू नष्ट भए ।
Mashhad विमानस्थलमा इरानको ट्याङ्कर विमान समेत इजरायलले नष्ट पारिदियो ।

१८ जुन, २०२५
इजरायल–इरानबिचको हवाई युद्ध छैटौँ दिनमा प्रवेश गर्‍यो। इजरायलले तेहरानमा रहेका २० भन्दा बढी सैन्य ठेगानामा आक्रमण गरी इरानको मिसाइल उत्पादन क्षमता नष्ट गर्‍यो । इजरायली सैन्य अधिकारीहरूले यस कारबाहीले इरानबाट एकै पटक धेरै सङ्ख्यामा मिसाइल प्रहार गर्ने क्षमतामा ठुलो कमी ल्याएको बताए ।

१९ जुन, २०२५
इरानले गरेको व्यालेस्टिक मिसाइल आक्रमणबाट इजरायलको दक्षिणी सहर वीरशेवामा रहेको  सोरोका अस्पताल क्षतिग्रस्त भयो । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले सञ्चार माध्यमलाई इजरायल-इरान युद्धमा अमेरिकाको भूमिका के रहने सम्बन्धमा २ हप्ता पछि मात्र निर्णय गर्ने बताए ।

२० जुन, २०२५
इजरायल र इरानबिचमा आक्रमणको सिलसिला जारी रह्यो । इरानका विदेश मन्त्रीले कूटनीतिक माध्यमबाट समस्याको समाधान गर्न आग्रह गरे । इरानले वार्ताको ढोका खुला गरेको जनाउँदै अमेरिकाले इजरायललाई रोकेमा आफूहरूले पनि आक्रमण रोक्ने बताए । इरानबाट प्रहार गरिएका हाइपर सोनिक व्यालिस्ट्क मिसाइलहरुमा क्लस्टर बम भरिएको केही फुटेजहरू मार्फत पुष्टि भए । इरानी मिसाइल इन्टरसेप्सन गर्दा झरेका छर्राहरूबाट तेल अभिवको एक सहर खुलनमा आगलागी समेत भयो ।

२१ जुन , २०२५,
संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानका तीन आणविक सुविधाहरू फ़ोर्डो, नताञ्ज र इस्फाहानमा  पूर्ण बम बारी गरिएको घोषणा गर्‍यो, जसलाई राष्ट्रपति ट्रम्पले “एक शानदार सैन्य सफलता” भन्दै प्रशंसा गरे।  उनको पोस्टमा लेखिएको थियो:
“We have completed our very successful attack… A full payload of BOMBS was dropped on Fordow… NOW IS THE TIME FOR PEACE!”

———— —— —— —— ——

यसरी इजरायल – इरान युद्धमा अमेरिका प्रत्यक्ष सहभागी हुन पुगेको छ   ।

यो द्वन्द्वले मानवीय मूल्य चुकाएको छ। इरानले इजरायली आक्रमणमा अधिकांश सैन्य प्रमुख र आणविक वैज्ञानिकहरू गुमाएको छ भने ठुलो जनधनको  क्षति भएको बताइएको छ ।असङ्ख्य सैन्य संरचनाहरू,  रकेट लन्चर तथा मिसाइल भन्डारहरू, युद्धक विमानहरू , विज्ञान केन्द्रहरू ध्वस्त पारिएका छन् । यता इजरायलमा पनि इरानी क्षेप्यास्त्रहरुले ठुलो जनधनको क्षति गरेको छ भने मानसिक त्रास र भयको वातावरण सिर्जना गरेको छ । यसको असरको कुनै मापन नै छैन ।

इतिहासका यी पानाहरू पल्टाउँदा, युद्धको क्रूरता र मानवीय पीडाको गहिराई स्पष्ट हुन्छ । युद्धले निम्त्याउने पीडा कुनै पनि शब्दमा वर्णन गरेर सकिँदैन । हामीले जबसम्म युद्धको रगतमा लेखिएको इतिहासमा गर्व गर्न छोडदैनौं, तबसम्म मानव सभ्यतामा युद्धका पानाहरू कोरिई रहनेछन्, लेखिई रहनेछन् ।

मान्छेको आआफ्ना बुझाई, आस्था र विश्वासमा बढ्दै गएको कटुता र घृणाको यो चक्रले मान्छेलाई एक अर्काको कट्टर विरोधी र शत्रु बनाइरहेको छ । हाम्रो यो मानव सभ्यतामा मान्छेले मान्छेको अस्तित्वलाई नै यति बिघ्न घृणा गर्ने गरी कस्तो धर्म, आस्था र मान्यताहरूको विकास गर्‍यौँ ?

युद्धले कैयौँ जीवनका दीपहरू निभाइसकेको छ। यो कथा केवल एक राजनीतिक वा सैन्य घटनाक्रम मात्र होइन, बरु यो विश्वास, अविश्वास, बदला र अस्तित्वको लामो सङ्घर्षको काव्य हो, जसको अन्त्य अझै अस्पष्ट र धमिलो छ । अनिश्चित छ ।

कृष्णपक्ष थापा

इमेल - oi@kanxey.com
kanxey@krishnathapa.com

The post इजरायल-इरान युद्धको टाइमलाइन appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

केयरगिभरको रूपमा काम गर्दा कुनै बेला हामीसँग प्रशस्त समय हुन्छ त बिरामीको स्वभाव अनुसार कहिले भने असाध्य व्यस्त भइन्छ । मानसिक रूपमा हुने व्यस्तता र अस्तव्यस्तताको कुरा गरी साध्य छैन ।

दशक अघिको कुरा हो, सुरु सुरुमा इजरायल आउँदा भाषा लगायतका समस्याले केही अप्ठेरो भए पनि क्रमशः बानी पर्दै गयो । म साइन्सको विद्यार्थी , विभिन्न बाध्यताहरूमा अल्झिएर विदेश यात्रा गरेपछि पनि मनमा केही पढ्न र सिक्न पाए हुन्थ्यो भन्ने सधैँ लागिरहन्थ्यो ।

स्वअध्ययनमा असाध्य रुचि भएकोले मैले अनेक बाटोहरू खोजेँ र त्यसै क्रममा भेटिए – मिसिगन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक – चार्ल्स रसेल सेभेरेन्स, उनको उप नाम डाक्टर चक थियो । ( उनको वेबसाइट www.dr-chuck.com )

उनी कम्प्युटरका प्रशिक्षक थिए, अनलाइन कोर्सहरू पढाउँथे । मैले उनीसँग साइबर सुरक्षा सम्बन्धी एउटा कोर्स गरेँ र पछि उत्कृष्ट अङ्क र डाक्टर चकको सिग्नेचर सहित भेरिफाइड सर्टिफिकेट पनि प्राप्त गरेँ, यो धेरै पहिलेको कुरा थियो । ( लिङ्क ) 

——-

सन्दर्भ – कम्प्युटर सुरक्षा चुनौति र भाइरसको 

यसै क्रममा कम्प्युटरका भाइरस, साइबर हमला र चुनौतीका विषयमा सतही रूपमा केही थाहा पाएँ । त्यसैबेला एउटा भाइरसको बारेमा पनि थाहा पाएँ – स्टक्सनेट । जुन भाइरस इरानको आणविक सपनामा पहिलो तगारो बनेर उभिएको थियो ।

आज एआई हुँदै विज्ञान र प्रविधि निकै तीव्र रफ्तारमा दौडिसकेको छ भने इरानले पनि आफ्नो आणविक क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति गरिसकेको मात्र नभई त्यही आम नरसंहारकारी सपनाका कारण इजरायल र इरान प्रत्यक्ष युद्धमै होमिन पुगेको अवस्था छ ।

यही युद्धकै सेरोफेरोमा सो भाइरसको बारेमा केही भनौँ ।

इरानले धमाधम युरेनियम प्रशोधन गरिरहेको समाचारले व्यापकता पाएको थियो, मध्यपूर्वका राष्ट्रहरुमा चासो र चिन्ता बढनु स्वाभाविक थियो । यसै बखत डिजिटल जगत्‌मा एउटा अदृश्य कीरा (invisible worm) को जन्म भयो। यो कुनै साधारण जीव थिएन, यो ५०० किलोबाइटको एउटा रहस्यमय कम्प्युटर “वर्म” थियो, जसले लाखौँ कम्प्युटर प्रणालीहरूमा आफ्नो कालो छायाँ फिँजाउन थाल्यो। यसको आगमन यति मौन थियो कि मानौँ, रातको अँध्यारोमा एउटा अदृश्य भूतले ढोका नफुटाई प्रवेश गरेजस्तो ।

यो भाइरसको काम गर्ने शैली एउटा निपुण जासुसको भन्दा कम थिएन, जसले तीन चरणमा आफ्नो योजनालाई मूर्तरूप दिन्थ्यो:

१. पहिलो चरण:  सर्वप्रथम, यसले विन्डोज नेटवर्क र कम्प्युटर प्रणालीहरूको गहन अध्ययन गर्दथ्यो। एक पटक भित्र पसेपछि, यसले आफ्नो “अनगिन्ती प्रतिरूपहरू” सिर्जना गर्न थाल्थ्यो, जसरी पानीमा फैलिएको तेलको थोपा अदृश्य रूपमा फैलन्छ। यसको यो प्रतिकृति प्रक्रिया नै यसलाई यति सर्वव्यापी बनाउने मुख्य कारण थियो। यो यति आक्रामक थियो कि यदि कुनै प्रभावित प्रणालीमा USB जोडिएमा, वर्म स्वतः USB भित्र लुक्थ्यो । र  पछि जुन डिभाइसमा त्यो USB जोडिन्थ्यो,  हरेक नयाँ डिभाइस र प्रणालीहरूमा आफ्ना विषाक्त बीउहरू छर्थ्यो।

२. दोस्रो चरण: त्यसपछि, यो विन्डोज-आधारित सिमेन्स स्टेप७ सफ्टवेयर भित्र छिर्थ्यो। यो सफ्टवेयर औद्योगिक कम्प्युटिङ नेटवर्कहरूमा, विशेष गरी आणविक संवर्धन सुविधाहरूमा, एक “अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण नियन्त्रण प्रणाली” को रूपमा प्रयोग हुने गर्दथ्यो। यो मानौँ, कुनै विशाल उद्योगको हृदयको द्वार थियो, जहाँबाट उसले आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गर्न खोज्थ्यो।

३. तेस्रो चरण: अन्तिम र सबैभन्दा घातक कदम, स्टेप७ सफ्टवेयरलाई नियन्त्रणमा लिएपछि, यसले “औद्योगिक प्रोग्राम लजिक कन्ट्रोलरहरू (PLC)” सम्म पहुँच प्राप्त गर्थ्यो । यी PLC हरू कुनै पनि उद्योगका pulse सरह थिए, जसले विभिन्न मेसिनरीको चाललाई नियन्त्रण गर्दथे। यसरी, वर्मका निर्माताहरूले महत्त्वपूर्ण औद्योगिक जानकारीमा पहुँच पाउनुका साथै व्यक्तिगत औद्योगिक साइटहरूमा रहेका “विभिन्न मेसिनरीहरूलाई सञ्चालन गर्ने क्षमता” पनि हासिल गरे।

इरानको आणविक सपनामाथि यो भाइरसको प्रहार

यो भाइरसको सिकार बन्ने मध्ये एक निशानामा परेको  थियो इरानी आणविक प्रशोधन केन्द्र । पन्ध्रभन्दा बढी इरानी सुविधाहरूमा स्टक्सनेट वर्मले आक्रमण गरेको थियो । विश्वास गरिन्छ, यस आक्रमणको सुरुवात कुनै एक साधारण कर्मचारीको USB ड्राइभ मार्फत भएको थियो ।

आक्रमणको केन्द्रबिन्दु मध्ये एक थियो ” नतान्ज आणविक केन्द्र” । यस सुविधाको कम्प्युटर प्रणालीमा समस्याको पहिलो सङ्केत देखा पर्न थाले।

अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका निरीक्षकहरूले नतान्ज केन्द्रको भ्रमण गर्दा, अनौठो तरिकाले सेन्ट्रिफ्युजहरु डिस्ट्रोय र निकम्मा भइरहेको देखे । ती सेन्ट्रीफ्यूजहरू युरेनियम समृद्ध गर्ने सेन्ट्रीफ्यूजहरू थिए त्यस समयमा यी असफलताहरूको कारण अज्ञात थियो, मानौँ कुनै अदृश्य शत्रुले तिनको गतिमा अवरोध सिर्जना गरिरहेको होस ।

इरानी प्राविधिकहरू हैरान थिए । उनीहरूले बेलायती कम्प्युटर विज्ञहरू , सुरक्षा विशेषज्ञहरूलाई आफ्ना प्रणालीहरूमा के समस्या भएको हो जाँच गर्न बोलाए।

यस सुरक्षा फर्मले अन्ततः इरानी कम्प्युटर प्रणालीहरूमा बहुसङ्ख्यक भाइरसहरू घुसेको पत्ता लगायो। यी फाइलहरू नै स्टक्सनेट वर्म भाइरस थिए।

यद्यपि इरानले आक्रमणको सम्पूर्ण विवरणहरू त कहिले पनि सार्वजनिक गरेन, तर हालको अनुमान अनुसार स्टक्सनेट वर्मले  करिब ९८४ युरेनियम समृद्ध गर्ने सेन्ट्रीफ्यूजहरूलाई नष्ट गरिदिएको थियो । यो सङ्ख्या कुनै पनि देशको आणविक प्रगतिको लागि ठुलो धक्का थियो। अनुमान अनुसार सो बखत नै यस आक्रमणले इरानको युरेनियम संवर्धन दक्षतामा ३०% को कमी ल्यायो।

अदृश्य भाइरस डिजाइनरको खोजी:

वास्तवमा स्टक्सनेट वर्मको शिल्पकार को थियो ?  मिडियाका धेरै सदस्यहरूले स्टक्सनेट वर्म कसले डिजाइन गर्‍यो र इरानको आणविक सुविधामा यसलाई प्रयोग गरेर कसले आक्रमण गर्‍यो भन्ने बारेमा अनुमान मात्र लगाए ।

यो भाइरस इरानको आणविक विकास कार्यक्रममाथि आक्रमण गर्ने उद्देश्यले एउटा साइबर हतियारको रूपमा डिजाइन गरिएको थियो । यद्यपि, यस वर्मका डिजाइनरहरू अझै पनि अज्ञात नै छन्, जसरी कुनै भव्य कलाकृतिको पछाडि लुकेका हस्तीहरू हुन्छन् ।

इरानले यो भाइरस आक्रमण इजरायलले नै गरेको आरोप लगायो । धेरै विशेषज्ञहरूले स्टक्सनेट वर्मद्वारा इरानी आणविक सुविधामा भएको आक्रमण संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलको संयुक्त अभियान हुनसक्ने निर्क्योलमा पुगे पनि यसको प्रमाणिकता भने कतै पनि छैन ।

यो अनुमान भए तापनि, मूल साइबर हतियार कसले डिजाइन गर्‍यो भन्ने बारेमा अझै कुनै ठोस प्रमाण छैन, जसरी वर्षापछि पनि बाटोमा बाँकी रहने अस्पष्ट पद चिन्हहरू हुन्छन् ।

यसरी, स्टक्सनेटको कथा केवल एक कम्प्युटर वर्मको कथा मात्र होइन, यो साइबर युद्धको प्रारम्भिक अध्यायको कथा हो, जहाँ  कम्प्युटरमा डिजाइन गरिने निका सूक्ष्म अदृश्य शक्ति (भाइरस) हरूले विशाल देशहरूको ठुला ठुला लक्ष्यमा अत्यन्तै ठुला र प्रभावकारी हमला गर्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ ।

हुन त भाइरसले क्षति र विनाश नै गर्ने हो तैपनि मानव सभ्यता नै खतरामा पर्न सक्ने आम संहार गर्ने विध्वंसकारी हतियार बनाएर सम्प्रभुत्व कायम गर्न खोज्ने कुत्सित योजनालाई चकनाचुर पार्न गरिएको सो भाइरस आक्रमणलाई शान्तिप्रेमी विश्व समुदायले “सुकर्म” कै रुपमा स्मरण गर्दा कसो होला ?

The post स्टक्सनेट – इरानको आणविक केन्द्रमा घुसेको एक रहस्यमय भाइरस  appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

ए आइ अर्थात् कृत्रिम बौद्धिकताको अवधारणा र विकासको कथा त निकै लामो छ । यद्यपि पछिल्लो समयमा विशेष गरी ChatGPT जस्ता जेनेरेटिभ एआई उपकरणहरू आएपछि इन्टरनेटमा एआईले सूचना र प्रविधिका क्षेत्रमा व्यापक चर्चा पायो ।

आज दैनिक जनजीवनका घण्टौँ लाग्ने कार्यहरू एआईको सहायताले क्षणभरमै सम्पादन गर्न सकिने भएको छ । ए आइको प्रभाव र सम्भावनाबारे सार्वजनिक चासो तथा छलफल अत्यन्तै तीव्र गतिमा भइरहेको छ ।

उनी आफैँ कालो निसान टेना सेडान चलाउँदै थिए, उनको गाडी भित्र उनकी श्रीमती पनि साथमै थिइन् तर उनका बडीगार्डहरू छुट्टाछुट्टै गाडीमा पछाडिबाट आइरहेका थिए। 

यस्तै कृत्रिम बौद्धिकता एआइको प्रयोग गरेर घटनास्थलमै कुनै पनि मानिसको उपस्थिति बिनै 2000 किलोमिटर पर इजरायलबाट दिइएको निर्देशन अनुसार इरानका परमाणु विज्ञानका पिता मानिने शीर्ष परमाणु वैज्ञानिक डा. मोहसेन फक्रिजादेहको कसरी गोली प्रहार गरियो ?

कसरी उनको साथमा रहेका श्रीमती र अङ्गरक्षकहरू सकुशल रहे ? ए आइ रोबोटद्वारा सम्पन्न गरिएको यो सटिक र दुरुस्त निशानाको घटनाबारे आज बताउन  गइरहेको छु ।

यो कुनै सामान्य घटना थिएन, प्रविधिको प्रयोग गरी डिजाइन गरिएको एक जादुमय षडयन्त्र थियो । यो निकै जटिल र अकल्पनीय थियो ।

विज्ञानको प्रयोग गरेर वैज्ञानिकको हत्या गरिएको यो कथा एउटा एआईको युगको सुरुवातको घोषणा थियो, जहाँ मृत्यु एउटा अदृश्य हातबाट, हजारौँ माइल टाढाबाट, एआईद्वारा निर्देशित भएर कुनै पनि घडी आउन सक्छ ।

सन् २०२० को नोभेम्बर महिना थियो। इरानको राजधानी तेहरानको पूर्वमा रहेको अबसार्द नगर नजिकैको एउटा सडकमा, जहाँ चालकहरूले यू-टर्न लिनुपर्ने हुन्छ, त्यहाँ एउटा निलो निसान पिक अप ट्रक यतिकै छाडिएजस्तो गरी किनारामा राखिएको थियो ।

मोहसेन फक्रिजादेह, ५९ वर्षका भौतिकशास्त्री, इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सका अधिकारी र तेहरानको इमाम हुसेन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, आफ्नी श्रीमतीसँग कास्पियन सागरस्थित छुट्टी मनाउने घरबाट अबसार्दको आफ्नो गाउँको घरतर्फ जाँदै थिए।

उनी आफैँ कालो निसान टेना सेडान चलाउँदै थिए, उनको गाडी भित्र उनकी श्रीमती पनि साथमै थिइन् तर उनका बडीगार्डहरू छुट्टाछुट्टै गाडीमा पछाडिबाट आइरहेका थिए।

एक मिनेटभित्र अपरेसन सकियो । त्यसपछि एआई उपकरण जडित बन्दुक राखिएको निलो ट्रक आफै विस्फोट भयो ।

सडक किनारमा रहेको पिक अप ट्रक भित्र एउटा डरलाग्दो रहस्य लुकेको थियो। एक टनसम्मको वजन भएको, बेल्जियममा बनेको FN MAG मेसिन गनलाई  रोबोटिक एआई उपकरणसँग जोडेर राखिएको थियो।  ट्रक खाली थियो तर यसमा जडिएको क्यामरा र इन्टरनेटको सहायताले हजारौँ माइल टाढाबाट अपरेटिभहरुले अवलोकन गरिरहेका थिए । यो पूर्ण रुपमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रविधि द्वारा सञ्चालित थियो।

यो कुनै फिल्मको दृश्य थिएन, यो त एउटा घातक सत्य थियो। अपरेसन अगाडि यो उपकरणलाई ससाना भागमा इरान भित्र्याएर फेरि जोडिएको थियो।  इजरेली गुप्तचर संस्था मोसादको टोलीले यो सम्पूर्ण अपरेसन देशबाहिरको कमान्ड सेन्टरबाटै सञ्चालन गरेको थियो। यसमा कुनै पनि व्यक्तिहरू घटनास्थलमा उपस्थित थिएनन्।

यो अदृश्य एआई सिकारी, आफ्नो प्रविधिको मौन गर्जनसहित, केवल एक मिनेटभन्दा पनि कम समयमा आफ्नो लक्ष्यमाथि बज्रन तयार थियो।

सन् २०१८ को अप्रिलमा इजरेली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले इरानको परमाणु कार्यक्रमसँग सम्बन्धित भन्दै दर्जनौँ दस्ताबेजहरू प्रस्तुत गर्दा, मोहसेन फक्रिजादेहको नाम विशेष जोड दिएर उल्लेख गरेका थिए। उनले भनेका थिए, “डा. मोहसेन फक्रिजादेह… यो नाम स्मरण रहोस्“। त्यो भनाइ यस घातक अपरेसनको एउटा प्रारम्भिक प्रस्तावना जस्तै थियो।

जब फक्रिजादेहको गाडी जंक्शनमा पुग्यो, उनका बडीगार्डहरूको अर्को गाडी उनको छुट्टीको घर निरीक्षण गर्न अगाडि बढे, जसले गर्दा उनी एक्लो परे। बाँकी गाडीहरू पार्क गरिएको ट्रकभन्दा ठीक अगाडिको स्पिड बम्पमा बिस्तारै आए। त्यही क्षणमा अज्ञात स्थलमा (इजरायलमा) रहेका अपरेटिभहरूले चालक फक्रिजादेहलाई स्पष्ट रूपमा पहिचान गरे।

त्यसपछि गोलीको वर्षा भयो, जुन गाडीको विन्डशिल्ड मुनि लाग्यो। गाडी एकै छिनमा रोकियो र उनी ढोका खोलेर बाहिर निस्कन खोजे। त्यसैबेला उनलाई थप तीन गोली लाग्यो जसले उनको मेरुदण्डलाई छेड्यो र उनी सडकमै ढले। पहिलो अङ्गरक्षक घटनास्थलमा हतियारसहित आइपुग्दा, उनी आक्रमणकारीको खोजीमा भ्रमित देखिए। फक्रिजादेहकी श्रीमती उनकहाँ दौडेर आइन् र सडकमै उनको छेउमा बसिन्।

भर्खरै कसले कहाँबाट गोली हानेर वैज्ञानिकको हत्या गर्‍यो उनीहरूले केही भेउ पाउन सकेनन् ।

यो अपरेसनको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष यसको परिशुद्धता थियो। पूरै अपरेसन एक मिनेटभन्दा कम समयमै समाप्त भयो। ६० सेकेन्ड भित्र १५ वटा गोली प्रहार भएको थियो । 

कसैलाई पनि चोट लागेन, न त फक्रिजादेहकी श्रीमतीलाई, जो उनीसँगै गाडीमा थिइन्। यो अचम्मको परिशुद्धताको रहस्य भनेको कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) थियो, जसलाई ढिलाइ, हतियारको हल्लाई र गाडीको भेलोसिटी र टार्गेटबाट हुनसक्ने सम्भावित चालको  संयोजन गरेर सटिक रूपमा लक्ष्यमा प्रहार गर्न प्रोग्राम गरिएको थियो।

यसले टाढाबाट सञ्चालन गर्दा हुने प्राविधिक चुनौतीहरूलाई पार गरी सटीक लक्ष्य प्रहार सुनिश्चित गर्‍यो। एक मिनेटभित्र अपरेसन सकियो । त्यसपछि एआई उपकरण जडित बन्दुक राखिएको निलो ट्रक आफै विस्फोट भयो ।

यो अपरेसनलाई सफल मानियो, जसको श्रेय मोसादको विस्तृत योजना, निगरानी र इरानको सुरक्षाकर्मीको गम्भीर सुरक्षा असफलताका साथै फक्रिजादेहको नियतिवादले भरिएको मनोवृत्तिलाई दिइएको थियो।

यस घटनाले सुरक्षा र गुप्तचरको विश्वलाई नयाँ मोडमा पुर्‍यायो । रिमोट कन्ट्रोलबाट चल्ने मेसिन गन अब टाढाबाट लक्षित हत्याका लागि उच्च प्रविधिको हतियारको रूपमा लडाकु ड्रोनसँग जोडिएको छ। यो प्रविधिले युद्धको मैदानलाई नयाँ आयाम दिएको छ, जहाँ मृत्यु कुनै पनि क्षण डिजिटल फुसफुसाहटका साथ, अदृश्य हातहरूद्वारा आउन सक्छ।

यसले एउटा चेतावनी दिएको छ: युद्धको मैदान अनेकौँ र असीमित आयामहरूमा विस्तार हुँदै छ, र द्वन्द्वको भविष्य अब मानव रहित, तर कृत्रिम बौद्धिकता (एआई)को कठोर गणनात्मक तर्कद्वारा निर्देशित अपरेशनहरूद्वारा लडिनेछ। मोहसेन फक्रिजादेहको कथा केवल भूराजनीतिक षड्यन्त्रको एउटा अध्याय मात्र होइन; यो एआई प्रविधिले द्वन्द्वको प्रकृतिमाथि कस्तो प्रभाव पार्दै छ भन्ने कुराको एक कठोर पूर्वावलोकन पनि हो।

इरानको अबसार्द नगरको धुलो शान्त भए पनि, ती पन्ध्र सटीक गोलीका प्रतिध्वनिहरू इरानको सीमाभन्दा धेरै परसम्म गुन्जिइरहे ।

प्रविधिको उच्च उपयोगले इजरायलको गुप्तचर संस्था मोसादलाई दुनियाँकै शक्तिशाली रणनीतिक निकाय बनाएको छ जसले भर्खरै इजरायल-इरान युद्धको पहिलो दिन अर्थात् जुन १३ २०२५ शुक्रबार कुनै पनि ठुलो हल्ला र गर्जनविना इरानका लगभग सम्पूर्ण शीर्ष सैन्य कमान्डरहरू र नरसंहारकारी परमाणु हतियार निर्माणमा संलग्न वैज्ञानिकहरू गरेर २० जनाभन्दा धेरैलाई एक घण्टाको अवधिमा सफाया गरिदिएको छ ।

स्मरण रहोस् यो लेख मोसादका अपरेसनहरूलाई न्यायोचित ठहराउन या तिनको गुणगान वा गौरव गाथा गाउन लेखिएको होइन । सूचना र प्रविधिमा रुचि राख्ने भएकोले आजको विश्वमा बढ्दै गएको कृत्रिम बुद्धिमत्ता एआई को प्रयोगबाट के कस्ता कार्य सम्पादन भइरहेका छन्, यसको सानो उदाहरणको चर्चा गरेको हुँ ।

इरान र इजरायलबिच चर्किएको बदला र प्रतिशोधका ज्वालाहरू निभुन् र मध्यपूर्वको आकाशमा मडारिएको युद्धका कालो बादल हटेर पुन शान्तिको नीलो रङ्ग पोतियोस् … यही कामना गरौँ । 

The post जब एआई रोबोटले इरानी वैज्ञानिकको हत्या गर्‍यो appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

मध्यरातको अध्यारो आकाशमा जब एउटा अदृश्य खतराले ध्वनिभन्दा तीव्र गतिमा आफ्नो बाटो कोर्छ, तब समय आफैं खुम्चिएझैं लाग्छ । हालै इरान र इजरायलबीचको तनावले यस ‘अदृश्य तीर’ अर्थात् ब्यालिस्टिक मिसाइललाई चर्चाको अग्रपंक्तिमा ल्याइदिएको छ । यी कुनै सामान्य अस्त्र होइनन् । आधुनिक प्रविधिको एक यस्तो कठोर विध्वंसकारी सत्य हुन् जसले मानव निर्मित संरचनाहरुमात्र होइन मानव सभ्यता र मानवीयता नै विनाश गर्ने सामर्थ्य राख्छन ।

फत्तेहको विशेषता के भने, यसले १३ म्याकसम्मको गति (ध्वनिभन्दा १३ गुणा तीव्र) समात्न सक्छ, जुन प्रायः कुनै पनि आधुनिक रक्षा प्रणालीलाई छल्न सक्षम छ।

आफ्ना परमाणु केन्द्रहरू र वरिष्ठ सैन्य नेतृत्वमाथिको इजरायलले गरेको आक्रमणको प्रतिउत्तरमा, इरानले जति सक्दो शक्ति प्रदर्शन गर्‍यो—सयौं ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू आकाश चिरेर इजरायलतर्फ खनिए। केही मिसाइलहरू त यस्तो वेग र तीक्ष्णताका साथ आए कि इजरायलका सुरक्षा पर्खालहरू समेत तोडिए, र तिनले तेल अभिभको मुटुमा विनाशको आगो सल्काए।

यद्यपि यो धेरै महत्वपूर्ण कुरा हो , इजरायलले आफ्नो उच्च-प्रविधियुक्त रक्षा प्रणालीद्वारा धेरैजसो प्रहारलाई छेकिरहेको छ , तर केही मिसाइलहरू ती पर्खालहरू छिचोलेर सिधै बाक्लो सहरका मानव बस्तीहरूमा झरेका छन र संरचनाहरु ध्वस्त बनाएका छन केही मानवीय क्षति पनि भएका छन ।

मध्यपूर्वी आकाशमा कोरिएको विनाशको वक्ररेखा

इजरायलको आकाशमा मडारिएको युद्धको यो परिदृष्य विगतमा भएका युद्धहरुभन्दा निकै भिन्न छ । इजरायलमा रहेका सम्पूर्णलाई आ आफ्नो मोबाइलमा १०/१५ मिनेट अगाडी नै पूर्व सूचना दिइन्छ, त्यो इरानबाट क्षेप्याास्त्रको लहर प्रक्षेपण हुनेवितिकै दिइएको हुन्छ । त्यसपछि इजरायलको आकाशमा प्रवेश भएपछि रकेट खस्न सक्ने सम्भावित क्षेत्रमा साइरन बज्छ । त्यस बेलासम्म पनि सुरक्षित स्थानमा पुग्न भ्याउनु भएको छैन भने तपाईसँग ९० सेकेन्ड समय हुन्छ ।

अकल्पनीय गति र वक्राकार मार्गले गर्दा ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूलाई रोक्न अत्यन्तै गाह्रो हुन्छ । यिनको छिटो र उच्च उडान मार्गले रक्षा प्रणालीहरूलाई प्रतिक्रिया दिन कम समय दिन्छ । जब यिनिहरू वायुमण्डलमा फर्किन्छन्, यिनिहरू अझै छिटो तल झर्छन्, जसले यिनलाई अवरोध गर्न झनै चुनौतीमय बनाउँछ ।

१४ सय किलोमिटरको दूरी पार गरेर प्रहार गरिएका ती घातक क्षेप्यास्त्रहरू कस्ता प्रकृतिका हुन ? यिनले पुर्याएको क्षति हेर्दा इजरायलको क्षेप्यास्त्र प्रतिरोध सिस्टम र सुरक्षा क्षमतामै आशंका र प्रश्नहरु उठेका हुन सक्छन ।

गत बर्ष अप्रिलमा एकैपटक ३०० मिसाइल प्रहार हुदा सबै छेक्न सफल प्रणाली अहिले किन चुकिरहेको छ त ? प्रश्नहरु स्वाभाविक हुन तर वास्तवमा इजरायलले अधिकांश ब्यालिस्टिक रकेटहरु आकासमै नस्ट गर्छ तर अत्याधिक तीव्र गतिका कारण न्युन मात्रामा केही मिसाइलहरु रोक्न असफल हुन्छ । हामीले समाचारमा देखेको क्षति त्यसकै परिणाम हो । शतप्रतिशत सफलता कुनैपनि डिफेन्स सिस्टमको हुदैन ।

हामीले बुझेनुपर्ने अर्को महत्वपूर्ण कुरा के हो भने हाइपर सोनिक ब्यालेस्टिक मिसाइल छेक्नको लागि इजरायलमा अहिले सक्रिय डिफेन्स सिस्टम भनेको “एरो ३ ” हो । यो अन्तरिक्षमा आधारित मल्टिलेयरड एअर डिफेन्स सिस्टम हो । मध्यम दुरीका लागि सक्रिय हुने “डेभिड स्लीङ” र छोटो दुरीका लागि प्रयोग गरिने “आइरन डोम” रकेट डिफेन्स सिस्टमभन्दा यो “एरो सिस्टम” प्राविधिक रुपमा आकाश जमिनको फरक छ ।

यो पनि पढ्नुहोस – त्यो कुरुक्षेत्र – जहाँ निस्तेज हुन्छन गगनभेदी क्षेप्यास्त्रहरु

इरान -इजरायल युद्धमा ब्यालिस्टिक मिसाइलको शक्ति र इरानको सशस्त्र तयारी पुनः विश्वको ध्यानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। यद्यपि इरानसँग कति संख्यामा यस्तो खालका मिसाइल छन् भन्ने विषय अझै रहस्यमय छ, तर जानकारहरू भन्छन्—मध्यपूर्वमा यस्तो ठूलो र सुसज्जित मिसाइल भण्डार सम्भवतः अरू कसैसँग पनि छैन। पेन्टागनको गरेको अनुमानमा इरानसँग ३ हजार यस्ता मिसाइलहरु हुन सक्छन ।

यो ब्यालिस्टिक मिसाइल आखिर के हो जसले १४ सय किलोमिटर टाढाबाट पनि लक्ष्यलाई तहसनहस पार्न सक्छ त ? प्राविधिक विश्लेषण अनुसार ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू वास्तवमा लामो दूरीका हतियार हुन् जसले परम्परागत वा आणविक वारहेडहरूलाई ‘ब्यालिस्टिक’, अर्थात् वक्राकार, मार्गबाट पुर्‍याउँछन् ।

कल्पना गर्नुहोस्, एउटा विशाल रकेट जसले आफूलाई पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणबाट मुक्त गर्दै वायुमण्डलको उच्च तह वा अन्तरिक्षसम्म पुर्‍याउँछ । यो यात्रा अविश्वसनीय रूपमा उच्च गतिमा हुन्छ र एकपटक इन्जिन बन्द भएपछि, यो मिसाइलले पूर्वनिर्धारित बाटो फलो गर्दै पृथ्वीको वायुमण्डलमा तीव्र गतिमा फर्केर निर्देशित लक्ष्यमा प्रहार गर्छ, मानौं यो आकाशबाट खसेको एउटा उल्कापिण्ड हो ।

यी ‘आकाशका शिकारीहरू’ को गति र दूरीको सामर्थ्य साँच्चै विस्मयकारी छ । केही सय किलोमिटरदेखि लिएर १०,००० किलोमिटरभन्दा बढी दूरीसम्म, महादेशहरू पार गरेर पनि यिनले लक्ष्य ध्वस्त पार्न सक्छन् । यस्ता प्रयोगहरु भइसकेका छन ।

इरानद्वारा प्रक्षेपित फत्तेह मिसाइलयिनको गति ‘म्याक’ मा मापन गरिन्छ – त्यो भनेको आवाजको गतिभन्दा पनि कति गुणा छिटो छिटो । म्याक ५ भनेको ध्वनिको गतिभन्दा पाँच गुणा छिटो हो ।

अलि छोटो दूरीका मिसाइलहरू सुपरसोनिक गति (म्याक १ भन्दा छिटो, लगभग १,२२५ किमी/घण्टा) मा उड्छन् भने, लामो दूरीका मिसाइलहरू हाइपरसोनिक गति (म्याक ५ भन्दा बढी, ६,१२५ किमी/घण्टा) मा यात्रा गर्छन् । यसको अर्थ इरानबाट प्रहार गरिएका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू इजरायलमा करिब १,३०० देखि १,५०० किलोमिटरको दूरी १२ मिनेटमै छिचोलेर पुग्न सक्छन् । यो समय मिसाइलको प्रकार र प्रक्षेपण स्थलमा निर्भर हुन्छ र यसले प्रतिक्रियाका लागि कति कम समय मिल्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ ।

किन गाह्रो छ यिनलाई रोक्न ?

यही अकल्पनीय गति र वक्राकार मार्गले गर्दा ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूलाई रोक्न अत्यन्तै गाह्रो हुन्छ । यिनको छिटो र उच्च उडान मार्गले रक्षा प्रणालीहरूलाई प्रतिक्रिया दिन कम समय दिन्छ । जब यिनिहरू वायुमण्डलमा फर्किन्छन्, यिनिहरू अझै छिटो तल झर्छन्, जसले यिनलाई अवरोध गर्न झनै चुनौतीमय बनाउँछ । अझ कतिपय मिसाइलहरूले त रडार र मिसाइल रक्षा प्रणालीलाई छल्नका लागि ‘डिकोय’ वा अन्य प्रतिरोधी उपायहरू पनि प्रयोग गर्छन्, जसले यिनलाई ‘अदृश्य प्रेत’ जस्तै बनाउँछ, जसलाई भेट्टाउन र रोक्न जटिल हुन्छ ।

यति हुदा हुदै पनि इजरायलको आकाशमा सक्रिय “एरो डिफेन्स सिस्टमले ९० देखि ९५ प्रतिशत मिसाइल रोकिरहेको छ । युएभी र क्रुज मिसाइलहरु त प्राय सबै निस्क्रिय गरिएका छन भने एकै पटक धेरैको संख्यामा प्रहार गरिएका ध्वनीभन्दा तीव्र गतिका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरु समेत यसरी छेक्न सक्नु भनेको इजरायलको असाध्यै ठूलो प्राविधिक सफलता हो ।

ब्यालिस्टिक र क्रूज मिसाइल: के फरक छ ?

प्रायः ब्यालिस्टिक मिसाइलसँगै क्रूज मिसाइलको पनि चर्चा हुने गर्छ । इरानले इजरायलविरुद्ध क्रूज मिसाइलहरू पनि प्रयोग गरिरहेको छ । यी दुईबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ ।

ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू आकाशमा वक्राकार मार्ग पछ्याउँदै माथि उडेर लक्ष्यमा खस्छन् भने, क्रूज मिसाइलहरू पाइलटविहीन तर विमानजस्तै कम उचाइमा र स्थिर उडान भर्छन् । यसले यिनलाई हवाई रक्षा प्रणालीबाट बच्न मद्दत गर्छ । यद्यपि, क्रूज मिसाइलहरू ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूभन्दा धेरै ढिलो यात्रा गर्छन् (इजरायल पुग्न करिब दुई घण्टा लाग्न सक्छ), जसले हवाई रक्षा प्रणालीहरूलाई अवरोध गर्न बढी समय दिन्छ ।

तर यिनको कम उडान मार्ग र चालबाजी गर्ने क्षमताले गर्दा यिनलाई पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ र यिनले मार्ग परिवर्तन गर्न, अवरोधहरू वरिपरि उड्न र मिसाइल रक्षा प्रणालीहरूलाई छल्न सहज हुन्छ । पछिल्ला तीन दशकमा इरानले विभिन्न ब्यालिस्टिक र क्रूज मिसाइलहरूको विकास गरेको छ । इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल भण्डार मध्यपूर्वमै सबैभन्दा ठूलो र उन्नतमध्ये एक मानिन्छ ।

गगनभेदी तीर – फत्तेह

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (IRGC) ले फत्ताह मिसाइलको प्रयोग गरेर इज़रायल इरान युद्धलाइ “एउटा निर्णायक मोड” पुर्याउने भनेका थिए । 
‘फत्तेह’ भन्नाले अरबी भाषामा विजेता भन्ने अर्थ दिन्छ, यो हाइपरसोनिक मिसाइलले इरानलाई प्राविधिक उच्चताको नयाँ अध्यायमा पुर्‍याएको देखिन्छ। सामान्य मिसाइल भन्दा झन्डै पाँच गुणा तीव्र गतिको यो हतियारले युद्धको आँकलन र परिभाषा नै फेरिदिएको छ।

ठोस इन्धन (solid-fuel) मा आधारित यो मिसाइलले इजरायली सुरक्षा प्रणाली छिचोलेर देशको केन्द्र भागमा आगलागी र संरचनात्मक क्षति पुर्‍याएका छन्। इरान–इजरायल तनावको इतिहासमा फत्ताहको प्रयोग सम्भवतः एउटा मोड हुनसक्ने विश्लेषणहरू भइरहेका छन्। फत्तेहको विशेषता के भने, यसले १३ म्याकसम्मको गति (ध्वनिभन्दा १३ गुणा तीव्र) समात्न सक्छ, जुन प्रायः कुनै पनि आधुनिक रक्षा प्रणालीलाई छल्न सक्षम छ।

उचाइमा चढेर आकस्मिक दिशा फेर्ने यसको क्षमता यस्तो भयावह छ कि हवाई सुरक्षाका प्रविधि नै अलमलमा पर्छन । 

इरानले इजरायलमाथि प्रहार गरिरहेका मिसाइलहरूमा क्लस्टर म्युनिसन मिसाइल ( बमहरू भरिएको) पनि प्रयोग गरिरहेको पनि आरोप छ । क्लस्टर म्युनिसन भनेको यस्तो खालको विस्फोटक हतियार हो, जसको वारहेड (माथिल्लो भाग) विस्फोट भएर सयौं साना बमहरू (बमलेट्स) चारैतिर छरिन्छन्। यी अस्त्रहरूले भारी क्षति पुर्‍याउने खतरा हुन्छ। यो १०० भन्दा धेरै राष्ट्रहरुमा प्रतिबन्धित हतियार हो ।

इरानी मिसाइलहरूमा ‘कियाम’ जुन पुरानो सोभियत युगको स्कड मिसाइलको संस्करण हो र ‘खोर्रमशहर’ नामक ठूलो र शक्तिशाली मिसाइलले त करिब ८० वटा उप-बमहरू बोक्न सक्ने क्षमता राख्दछ। यिनै घातक मिसाइलहरूमार्फत इरानले आक्रोशको वर्षा गरिरहेको युद्ध विश्लेषकहरुको दावी छ।

इजरायलको प्रतिरक्षा प्रणाली

यस्तो भयावह मिसाइल आक्रमणको सामना गर्न, इजरायलसँग पनि दशकौंको अनुसन्धान र प्रयोगहरुबाट विकसित उन्नत मिसाइल भण्डार र हवाई रक्षा क्षमता छ । इजरायली हवाई रक्षा प्रणाली मुख्यतया आइरन डोम प्रणालीको खुबै चर्चा छ । रडारले सुसज्जित आइरन डोमले आगमन प्रोजेक्टाइल, यसको गति र दिशा पत्ता लगाउँछ । यसका अतिरिक्त, अन्य प्रणालीहरूले मध्यम र लामो दूरीका मिसाइलहरूलाई अवरोध गर्छन् ।

डेभिड्स स्लिङले ४० किमीदेखि ३०० किमीसम्मका मिसाइलहरूलाई रोक्न सक्छ भने, एरो प्रणालीले २,४०० किमीसम्मको दूरी भएका मिसाइलहरूलाई पनि रोक्ने र निस्क्रिय पार्ने सामर्थ्य राख्छ ।

इजरायलले धेरैजसो मिसाइलहरूलाई रोक्न सफल भए पनि, केही मिसाइलहरूले उसको रक्षा प्रणालीलाई छल्दै तेल अभिभ र अन्य क्षेत्रहरूमा केही क्षति पुर्‍याएका छन् । कल्पना गरौं त इजरायलमा यस्ता प्रतिऱक्षा प्रणाली थिएनन भने नरसंहारकारी यस्ता व्यालेस्टिक मिसाइलबाट हुने क्षतिका विवरणहरु कति भयावह र दुर्भाग्यपूर्ण हुने थिए होलान ??

व्यालिस्टिक मिसाइलहरू केवल फलाम र प्रविधिको ढिस्को मात्र होइनन् । यिनिहरू आधुनिक युद्धको कठोर यथार्थ, भूराजनीतिक शक्ति संघर्षका प्रतीक र मानव निर्मित विनाशका डरलाग्दा तस्वीरहरु हुन् ।

The post इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल : किन छेक्न सकिरहेको छैन इज़रायल ? appeared first on कृष्णपक्ष थापा.

क्यानडा, अल्बर्टाको सानो गाउँ हेरी हिलमा एकान्त र सुनसान एक घरमा, एक किशोरी आफ्ना तीन साना भाइबहिनीहरूसँग बस्छिन्। उनीहरूको आमासँगको सम्बन्धमा ममताको अभाव छ, त्यो अपरिपक्व र धमिलो छ । एक दिन आमा रहस्यमय रूपमा पन्छीमा परिणत भई उडेर जान्छिन्। अब उनीसँग आफ्ना भाइबहिनीहरूको जीवनयापनका लागि एक्लै सङ्घर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ।

CLICK TO WATCH THE FULL FILM

निर्देशक ड्यानियल गाइसले ‘Return to Hairy Hill’ को कथा एमिली पेजसँग मिलेर लेखेका हुन्, जससँग उनले मोन्ट्रियल स्थित स्टुडियो E.D. Films को सह-संस्थापन गरेका थिए। यो छोटो फिल्म गाइसको हजुरआमा, मारी-एन एथे गर्निएरको जीवनको सत्य घटनामा आधारित छ, जो १९४० मा अल्बर्टाको हेरी हिलमा जन्मेकी थिइन्।

श्याम श्वेत रङ्गमा प्रस्तुत गरिएको यस कथामा खेल्ने पात्रहरू कागजका अद्भुत आकृतिहरूद्वारा बनाइएका छन्, जो हिमाली क्षेत्रको पाखोमा फैलिएको सपना जस्तो परिप्रेक्ष्यमा घुम्छन् । शीत काल नजिक आइरहेको कथा छ, दृश्यमा हिउँदको मौसम, हिमपात र चिसो कठ्याङ्ग्रिने सिरेटो महसुस गर्न सकिन्छ ।

कागज यस कथामा प्रयोग भएको मुख्य तत्त्व हो, जसले मानव पात्रहरूको अस्थिरता र नाजुकतालाई प्रस्तुत गर्न मद्दत गरेको छ । जसमा वातावरणसँगको विरोधाभास पाइन्छ । स्टप मोसन सँगै 3D कम्प्युटर ग्राफिक्सको प्रयोग गरेर सिनेमा निर्माण भएको छ जसले स्टप-मोशन कठपुतलीहरूको चरित्रमा प्रभाव सिर्जना गरेका छन् ।

यो प्रोजेक्टले दूर दराजका र प्रायः कठोर वातावरणमा बसोबास गर्नेहरूको जीवनको अनुभवलाई चित्रित गर्दछ। जब एथे आफ्ना भाइबहिनीहरूलाई वन्यजन्तुमा परिवर्तन हुँदै देख्छे, उनीसँग दुई प्रमुख विकल्प हुन्छ: के उनी पनि आफैँ आफ्नो रूप परिवर्तन गर्नेछिन् या भाग्यलाई चुनौती दिँदै नयाँ जीवनमा पाइला राख्नेछिन् ।

वास्तविक कागजका कठपुतलीहरूले पात्रहरूको रूप र मूर्तिकला प्रस्तुत गरेका छन्, र प्रकाश र छायाको प्रभावले परिचित र अपरिचित बिचको तनावपूर्ण सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्दछ।

विभिन्न शैलीहरूको मिश्रण गर्दै, यस एनिमेसनमा 3D चित्रकला जस्तै बनाएका बनहरू, शिल्पगत विवरणहरू, र क्लासिकल 2D लगायत बहु आयामिक प्रविधिहरू समावेश गरिएका छन्। सिनेमाका चिसा कठ्यांग्रिने मौसम र सम्बन्धको चिसोपनाले जो कसैलाई भावुक बनाउछ, व्यक्तिगत रूपमा एनिमेसन मलाइ असाध्य मन पर्‍यो ।

ए तिमी कुन देशबाट आएको रे ??

म निकै आश्चर्य र कौतुहलतापूर्वक “बेबिलोनका दुष्टात्मा भगाउने प्राचीन मन्त्रपात्रहरु” नियालिरहेको थिएँ । अचानक हाम्रो समूहको नेतृत्व गर्दै आएकी मार्गदर्शकको प्रश्नले झस्किएँ र हठात् मैले भने – नेपाल ।

कुनै यहुदी पण्डित या जादुगरले यसमा मन्त्र लेख्थे । ती बेबिलोनका जनताका घरका ढोका र आँगनमा उल्टो पारेर गाडिन्थे ताकी ती जादुमय भाँडामा शैतानी शक्तिहरू कैद होउन्, तिनका नकारात्मक ऊर्जा बाँधियुन ।

म त अघिदेखि सोचिरहेकी थिएँ – शायद तिमी भारतीय हौ । तिम्रो देश नेपालको बारेमा त थाहा भएन तर दक्षिण भारतको कोची सहरबाट ल्याइएका केही दुर्लभ चित्र र हस्तलिपीहरु यहाँ हामीसँग छन् । यसो भन्दै उसले शताब्दियौं पुराना पाण्डुलिपिहरू भएको हलतर्फ इशारा गरी ।

गहिरो आँखा, बाक्लो दाह्री, अग्लो शरीर र गहुँगोरो वर्णको मेरो हुलियाले पनि उनलाई म भारतीय भएको भान भएको हुनुपर्छ । इजरायलमा नेपालीलाई भारतीय जस्तो भनेर झुक्किनु कुनै नौलो कुरा पनि होइन । त्यसमाथि भारतसँग इजरायलको सामीप्यका कारण आउन जान सहज भएकोले हामीमध्ये कतिपय नेपाली भएरै पनि भारतीय राहदानी बोकेर यहाँ प्रवेश गर्न बाध्य भएका थियौँ, त्यो भिन्न र पीडादायी कथाको चर्चा अरू कुनै समय गरौँला ।

‘तिमीले भनेको देशको छिमेकी हुँ म , भारत र चीनको बिचमा छ नेपाल । तिमीले माउन्ट एभरेस्ट र गौतम बुद्धको नाम त सुनेकी छौ नि ??’

आफू र आफ्नो देशको परिचय दिन म किन पछि पर्थेँ र ? मौका पाउने बित्तिकै मैले नेपालको बारे बताएँ ।

हामीहरू लगभग ४० जनाको समूहमा थियौँ । प्रत्येक भिजिटरलाई अलग अलग हेडफोन र मोबाइल आकारका अडियो डिभाइस दिइएको थियो ताकी संवाद या श्रव्य सामाग्रीहरू स्पष्ट सुन्न सकियोस् ।

पुस्तकालयको ठ्याक्कै अगाडी इजरायलको संसद् भवन थियो । के थाहा यहाँभित्र अहिले भर्खरै पनि मध्यपूर्व उथल पुथल हुनेगरी युद्ध र आक्रमणका ठुला ठुला निर्णयहरू भइरहेका छन् कि ? या शान्ति प्रक्रिया, बन्दी रिहाइ र युद्ध विरामका सम्बन्धमा आशालाग्दा घनीभूत छलफलहरू … सम्भावना दुवै थिए ।

संसद् भवनतिर लम्किएका बाटोहरूमा एक वर्षदेखि राजनीतिक प्रयासको उपहास गर्दै “उनीहरूलाई घर फर्काऊ ( Bring them home)” लेखिएका दबाबमूलक पोस्टरहरू अझै टाँसिएका थिए । ती पोस्टरहरू पनि आम नागरिकका आवाजजस्तै मधुरा र थोत्रा भइसकेका थिए ।

शब्दहरूको खजाना

बाहिर झरी परिरहेको थियो, हामी जेरुसलेमको राष्ट्रिय पुस्तकालयभित्र “शब्दहरूको खजाना” शीर्षक दिइएको विशेष प्रदर्शनी कक्षमा थियौँ ।

प्राचीनकालमा अक्षरहरू ढुङ्गामा कुँदिएका हुन्थे । काठका फलेकहरू, माटोका प्लेटहरू या जङ्गली पातहरूमा पनि कोरिएका हुन्थे ।इशारा, सङ्केत या चित्रका माध्यमबाट अभिव्यक्त हुने मानवीय भावनाहरु क्रमशः मानव सभ्यताको विकाससँगै अक्षर, शब्द हुँदै पुस्तकको आकारमा छापिन थाले ।

पुस्तकालयको विशेष कक्षमा पुगेपछि हामीले यस्ता रहस्यमय माटोका प्लेटहरू देख्यौँ जसको मध्य भागमा राक्षसजस्तो आकृति र वरिपरि वृत्ताकार परिधिमा अक्षरहरू कोरिएका थिए । जसमा लेखिएका मन्त्रहरूले शैतानी शक्ति, भूतप्रेत या दुष्ट आत्माहरूलाई नियन्त्रण गर्न या बाँध्न सक्थे भनेर विश्वास गरिन्थ्यो ।

पहिलो शताब्दीदेखि दशौँ शताब्दीको बिचमा बेबिलोमा यस्ता दुष्टात्मा भगाउने भाँडाहरू बनाइन्थे । कुनै यहुदी पण्डित या जादुगरले यसमा मन्त्र लेख्थे । ती बेबिलोनका जनताका घरका ढोका र आँगनमा उल्टो पारेर गाडिन्थे ताकी ती जादुमय भाँडामा शैतानी शक्तिहरू कैद होउन्, तिनका नकारात्मक ऊर्जा बाँधियुन ।

यस स्थायी प्रदर्शनीमा हामीले ढुङ्गा, माटो, धातु वा कागजमा कोरिएका हस्तलिखित अनेकौँ पाण्डुलिपिहरू अवलोकन गर्‍यौँ । ती निकै सुन्दर, आकर्षक र चित्रात्मक थिए ।

अक्षरहरूमा जादु हुन्छ , तिनमा शक्ति हुन्छ । मार्गदर्शकले हामीलाई बारम्बार बताउँदै “शब्दहरूको खजाना” विचरण गराइरहेकी थिइन ।

यहाँ हस्तलिखित पान्डुलिपि र पत्रहरू प्रशस्त थिए । हरेक यहुदी मन्दिरहरूमा आजसम्म पनि पवित्र ग्रन्थ ‘तोराह’ अनिवार्य रूपमा हस्तलिखित नै राखिएका हुन्छन् । क्रिश्चियन धर्मग्रन्थ बाइबल, यहुदी धर्मग्रन्थ तोराह र इस्लाम धर्मावलम्बीहरूको पवित्र ग्रन्थ कुरानजस्ता पुस्तकका अनेक हस्तलिखित संस्करणहरू यहाँ सङ्ग्रह गरिएका थिए । इस्लाम धर्म र संस्कृतिको प्रभाव यस क्षेत्रमा कति धेरै रहेछ भन्ने तथ्य यहाँ भेटिएका कुरान, अरबी र फारसी साहित्यका दुर्लभ कृतिहरूले उजागर गरिरहेका थिए ।

हस्तलिखित सामाग्रीहरूकै सेरोफेरोमा मैले काश्मीर वाट आयातित एक अर्को मनमोहक चित्र कथा देखेँ जसमा कुरानका आयातहरू कोरिएका थिए ।र सँगै थियो मनमोहक चित्र, जहाँ इस्लाम धर्मका प्रवर्तक नबी मोहम्मद बुराक नामको एक वायुपंखी घोडामा सवार भई जेरुसलेमको आकाशबाट स्वर्गतर्फ उडिरहनु भएको देखिन्थ्यो । उनको वरपर ७ स्वर्गदूतहरूका चित्र कोरिएका थिए ।

भनिन्छ – वायुपंखी बुराक प्रकाशको गतिमा उड्न सक्थ्यो उसको प्रत्येक पाइला क्षितिजसम्म पुग्थ्यो। नबी मुहम्मद एक दिन मक्काबाट बुराक चढेर टाढाको मस्जिद जेरुसलेमको ‘अल अक्सा’सम्म आउनु भयो र यहीबाट स्वर्ग प्रस्थान गर्नु भयो । आज यही ‘अल अक्सा’को मस्जिदको विषयलाई लिएर निकै ठुलो विवाद बढेको थियो र युद्धको रूप नै लिइसकेको थियो ।

मैले सोचेँ – यी विविध धर्म र संस्कृतिका कृतिहरू र तिनका सन्देशहरू यसरी एकै छानो मुनी यति सुन्दरताका साथ सजिन सक्छन् भने तिनलाई अङ्गालेर हिँड्ने मानिसहरूमा चाहिँ किन यति बिघ्न विभेद र घृणा विद्यमान छ ? किन बढिरहेको छ धर्म, संस्कृति र परम्पराको नाउँमा जातीय युद्ध र नरसंहार ?

लैला र मजनुको कथा

हस्तलिपिहरुकै लहरमा पारसी साहित्यको महान ग्रन्थ लैला मजनुले मेरो ध्यान खिच्यो । पश्चिमा साहित्यको रोमियो जुलियट वा हाम्रो नेपालको मुनामदन भनेजस्तै पूर्वीय साहित्यका प्रेमकथाहरूमा यो लैला मजनुको चर्चा नसुन्ने को होला र ?

ल हेरौँ यहाँ प्रेमपत्रहरु , लभ स्टोरी या प्रेमग्रन्थहरु छन् । हस्तलिखित पाण्डुलिपिहरू हेर्दै जाँदा प्रदर्शनीको अर्को कक्षमा पुगेपछि उनले भनिन । यी यता हेर त यहाँ “होदु”(भारतलाई इजरायलमा होदु भनिन्छ ) का केतुबा पनि छन्। केतुबा भनेको हिन्दु घर्ममा वेहुला बेहुलीले सात फेरा लिएजस्तै सम्बन्धमा गाँसिएपछि यहुदी दुलाहा र दुलहीले अपनाउनुपर्ने नियमहरू लेखिएको “अनुबन्ध पत्र” रहेछ ।

यहाँ संसारभरबाट ल्याइएका निकै कलात्मक कृतिहरू र सुन्दर तोराहका पुस्तक, हागदाहरु थिए ।

धेरै वर्ष पहिले यहुदीहरू संसारभर छरिएर रहेका थिए । वास्तवमा प्रवासमा रहेका नेपालीहरूले बारम्बार लिने गरेको “डायस्पोरा” शब्द यिनै यहुदीको विस्तारलाई जनाउने शब्द हो । इतिहासको कुनै कालखण्डमा यहुदी डायस्पोरा भारतीय उपमहाद्वीपमा पनि फैलिएको तथ्य दक्षिण भारतको कोची सहरबाट आयातित यी हस्तलिपीहरुले दर्साइरहेका थिए ।

शब्दहरूको खजाना” शीर्षकको प्रदर्शनी कक्षमा पौराणिक हिब्रु साहित्यका महान् आख्यान र काव्यहरू मात्र होइन यहाँ अङ्ग्रेजी, उर्दु, अरबिक वा अन्य विभिन्न भाषामा लिपिबद्ध भएका दुर्लभ कृतिहरू पनि सङ्गृहीत थिए जसले सदियौँदेखि मानव सभ्यता , शब्दको शक्ति, प्रेम र साहित्यको महिमा उजागर गरिरहेका थिए ।

हस्तलिपिहरुकै लहरमा पारसी साहित्यको महान ग्रन्थ लैला मजनुले मेरो ध्यान खिच्यो । पश्चिमा साहित्यको रोमियो जुलियट वा हाम्रो नेपालको मुनामदन भनेजस्तै पूर्वीय साहित्यका प्रेमकथाहरूमा यो लैला मजनुको चर्चा नसुन्ने को होला र ?

१२ औँ शताब्दीमा पर्सियन कवि निजामी द्वारा रचना गरिएको कृति लैला मजनुका ९ प्रकारका अनेक संस्करणहरू यहाँ राखिएका थिए तीमध्ये मुल्लाह मीर अल उस्तादीले कोरेका हस्तलिखित पाण्डुलिपि मलाई असाध्य मन परे ।

सो पाण्डुलिपिमा लैला मजनुका कविता र बिच बिचमा हातले कोरिएका सुन्दर चित्रहरू थिए । म फेरि एकपटक स्मृतिको घना जंगलमा हराएँ, जहाँ कमिक्स, मंगा या चित्र कथाहरूमा रमाइरहेको मेरो आफ्नै वाल्यकाल फर्किएको थियो ।

चित्रहरू केवल वाल मस्तिष्कका उपक्रम मात्र कहाँ रहेछन् र ? यी त महान् साहित्य प्रस्तुत गर्ने माध्यम पनि रहेछन् । सुन्दर आकृति र चित्रयुक्त ग्रन्थहरूको विशाल लहरले मलाई पुलकित बनायो । एउटा चित्रमा मजनु नीलो आँखा भएको एक हरिणलाई अँगालो हालिरहेका थिए, त्यो उनको अप्राप्त प्रेमिका लैलाको प्रतीक थियो ।

दियो बाल्ने पर्व – हानुक्का

११ तलाको उचाइमा रहेको यो भवन हेर्दा अपत्यारिलो देखिन्थ्यो तर भित्र प्रवेश गरेपछि यो निकै भव्य थियो । मलाई किन किन यसको संरचना पौराणिक कथाहरूमा वर्णित कुनै महलजस्तै रहस्यमय लागे । बाहिर देखिएको भागभन्दा धेरै जमिनमुनिको भूमिगत गुफाजस्तो संरचनामा यो विस्तारित भएको थियो । यसको छानो र झ्यालहरूको वास्तु यसरी डिजाइन गरिएको थियो जहाँबाट छिर्ने सूर्यको उज्यालो किरण भुईँ र भित्ताहरूमा ठोकिदा अक्षर बनेर झर्थे ।

यो पुस्तकालयमा करिब ४६हजार वर्ग मिटरको विशाल क्षेत्रफलमा ५० लाख पुस्तकहरू र पुरातात्त्विक महत्वका विविध वस्तुहरू गरेर ८० लाख सामाग्रीहरू सङ्गृहीत थिए । धर्म दर्शन खोज अनुसन्धान साहित्य लगायतका अनेकन् विषयका ज्ञानको खजाना बोकेको यो पुस्तकालय साँच्चै नै विराट, अनुपम र भव्य थियो।

पुस्तकहरूको अलग्गै संसार प्रतीत हुने जेरुसेलम राष्ट्रिय पुस्तकालय मलाई यति प्रिय लाग्छ कि जति पटक आउँदा पनि कहिल्यै धीत मर्दैन ।

काठमाडौँमा हुँदा नेपाल भारत पुस्तकालय या केशर पुस्तकालयमा मेरो सधैँजसो वास हुने गर्थ्यो वा भनौं म भेटिने अखडाहरू तिनै थिए ।

इजरायलमा गाडी कुर्ने बस स्टप, खेल मैदान तथा बगैँचा, मन्दिर कार्यालय जताततै पुस्तकालय थिए । रमाइलो कुरा त के भने सिसिटिभीको निगरानीबाहेक कुनै लाइब्रेरियन नभएका सडक र पार्कका ती पुस्तकालयहरूबाट मन परेका पुस्तकहरू जति पनि ल्याउन सकिने र चाहेको बेला फर्काउन सकिने ।

आतङ्कको अव्यक्त पीडाले आक्रान्त भएका सयौँ नागरिकहरूसँगै जब हमासको अपहरणमा परेका विपिन जोशीको तस्बिर स्क्रिनमा देखियो, अनि म एकाएक भावुक भएँ ।

प्रविधि र श्रव्य दृष्यको अत्यन्तै सुन्दर संयोजन भएको यस जेरुसेलम राष्ट्रिय पुस्तकालय केवल पुस्तकालय मात्र नभई पुरातात्त्विक महत्वको कुनै म्युजियम जस्तो पनि प्रतीत भइरहेको थियो ।

झरी अझै रोकिएको थिएन । सिम सिम पानी परेपछि जेरुसेलममा पक्का हिउँद महसुस हुन्छ । लामो समय लगातार झरी परिरह्यो भने यहाँका सडक र गल्लीहरू कपासजस्तै सेताम्मे हिउँका थुप्राहरूले पुरिन्थे, तर त्यस्तो कठोर मौसम अझै आइसकेको थिएन ।

अङ्ग्रेजी नयाँ वर्षको आरम्भ हुँदै गर्दा इजरायलमा हानुक्का नामको ८ दिने चाड भर्खरै सकियो । जेरुसेलमको पवित्र स्थान पश्चिम पर्खाल र यहाँका हरेक घर मन्दिर तथा कार्यलयहरुमा झिलिमिली दीप प्रज्वलित भए , मैले घर सम्झिएँ , दीपावली र तिहार सम्झिएँ ।

हानुक्का दीपावली र उज्यालोको उत्सव हो, जब नेपालको कुनै गाउँघरमा तिहारमा देउसी भैलो भट्याएजस्तै मन्त्र र गीतहरू फलाक्दै गरेको प्रार्थनाको ध्वनि जेरुसलेमका घरहरूमा गुन्जिए, देउसी भैलो गाउँदै हिँडेको आफ्नै बाल्यकाल र किशोर वयका यादहरू ताजा भएर आए ।

भूत र रोबोट एकै ठाउँ

पुस्तकालयमा एकातिर दन्त्यकथामा वर्णित प्रेतात्मा र भूतका अनेक सामाग्री, किस्सा र सङ्ग्रहहरू थिए भने सोही ठाउँमा अर्कोतर्फ प्रविधिको उच्चतम प्रयोग गरेर तिनको व्यवस्थापन अझ सटिक र छरितोसँग गरिएको थियो ।

पुस्तकालयमा मैले यस्तो पुस्तक भेटेँ जसका पानाहरू सामान्य पुस्तकजस्तै छुन र पल्टाउन मिल्ने खालका थिए तर ती पानाहरू आफैमा इन्टर्याक्टिभ स्क्रिन थिए जसलाई टच स्क्रिन डिभाइसजस्तै छुन क्लिक गर्न र आदेश दिन सकिन्थ्यो भने किताबजस्तै पल्टाएर हरेक पेजहरू पढ्न पनि सकिन्थ्यो ।

नेपोलियन बोनापार्ट मध्यपूर्व विजय गर्ने क्रममा इजिप्ट हुँदै हाल इजरायलको जाफा देखि हाइफासम्म कसरी यात्रा गरेका थिए नक्सासहित यसको वृत्तान्त लेखिएको तस्बिर र स्लाइडहरु भएको एक पुस्तक प्रविधिको उत्कृष्ट नमुनाको रूपमा रहेको थियो ।

यस पुस्तकालयको अर्को आकर्षण भनेको रोबोट कर्मचारी हुन । निकै गहिरो भूमिगत संरचनामा रहेको पुस्तकहरूको रोबोटिक वेयरहाउसमा माग बमोजिम पुस्तक निकाल्न र फिर्ता आएका पुस्तक उचित स्थानमा राख्न चार वटा रोबोटहरू खटिइरहेका देखिए । यहाँ भएका लाखौँ किताबहरू ठ्याक्कै र सुरक्षित रूपमा राख्न ती रोबोटहरूको भूमिका थियो ।

अत्यन्त द्रुत गतिमा पुस्तकहरूको भण्डारण र निकासी गर्ने यी रोबोटहरूले पुस्तकालयको कार्य सम्पादन चुस्त बनाएका थिए । माइनस तेस्रो तलामा रहेका सिसाको झ्यालबाट रोबोटका गतिबिथिहरु नियाल्न सकिन्थ्यो ।

प्राचीन युरोपीय शैलीमा डिजाइन गरिएको पुस्तकालयको गोलाकार अध्ययन कक्ष पनि निकै भव्य र आकर्षक थियो जहाँ एकै पटक ६०० मानिसहरू बसेर अध्ययन गर्न सक्थे । एक पटक बसेपछि घन्टौँ घण्टा पढिरहूँ जस्तो लाग्ने शान्त र आनन्दमय वातावरण थियो ।

युद्धको अनन्त शृङ्खला

इजरायलको उत्तरी सिमानामा पर्ने लेबनानमा रहेका इस्लामिक प्रतिरोधी समूह हिजबोल्लाहसँग युद्ध विराम भएको थियो । अब यो प्रकरणको अन्त्य भइहाल्छ कि भन्ने झिनो आशा पलाएको थियो । कतै कतै दक्षिणमा गाजातर्फ हमाससँग पनि युद्ध विराम हुँदैछ भन्ने समाचार आइरहेका थिए ।

यस्ता समाचारहरूले अलिकति आशाको सञ्चार त गरेका थिए नै, तर युद्धरत दुवै पक्षले आ आफ्ना अहंका अडानहरू त्याग्न सकेका थिएनन् । जसले गर्दा सम्झौताहरूमा पटक पटक धोकाको पुनरावृत्ति भइरहेथ्यो र युद्ध अनन्त लम्बिइरहेको थियो । अब त हामीलाई साइरनका धुनहरू सामान्य लाग्न थालेका थिए । रकेट र विस्फोटनका आवाजहरूसँग हामी भयभीत हुन पनि छाडिसकेका थियौँ, युद्ध र आक्रमणका यी सबै घटनाहरूसँग हामी अभ्यस्त भइसकेका थियौँ ।पुस्तकालयमा एक विशेष कक्ष थियो जहाँ भित्ताभरि २० मिटर फराकिलो विशाल स्क्रिनमा श्रव्य दृश्य सामाग्रीहरू प्रदर्शन गरिन्थे । अन्य विविध सिर्जनात्मक प्रस्तुतिसँगै हमास आक्रमणमा मारिएका र बन्दी बनाइएका अपहरितहरूको वृत्तचित्र र उनका सम्झनामा कोरिएका साहित्य क्रमशः भित्तामा पोखिन थाले । आतङ्कको अव्यक्त पीडाले आक्रान्त भएका सयौँ नागरिकहरूसँगै जब हमासको अपहरणमा परेका विपिन जोशीको तस्बिर स्क्रिनमा देखियो, अनि म एकाएक भावुक भएँ ।

समयको स्वभाव हो बदलिन्छ । भन्छन्, जतिसुकै गहिरा भए पनि एक दिन घाउहरू पुरिनेछन् । पछिल्ला वर्षहरूमा युद्धको कालो बादल अफगानिस्तानबाट हटेर युक्रेन र रसिया हुँदै मध्यपूर्व तिर मडारिन पुग्यो ।

यी वर्षहरू मध्यपूर्व युद्धको ठुलो भुमरीमा पर्‍यो, हजारौँले ज्यान गुमाए लाखौँ अङ्गभङ्ग भए । यहाँको जनजीवन कहालीलाग्दो युद्धले आक्रान्त भयो । प्यालेस्टाइनको हमास, इराकी मिलिसिया, साउदी अरब र यमनमा सक्रिय हुथी, लेबनानका हिजबोल्लाह सहित मध्यपूर्वको शक्ति इरान समेत इजरायलसँग प्रत्यक्ष रणभूमिमा उत्रिए । विश्व सञ्चारमा जस्तो छवि स्थापित भएतापनि अस्तित्वका लागि इजरायलले गरेको सङ्घर्ष शब्दमा अवर्णनीय रह्यो ।

विश्वमा धेरै विनाशकारी युद्धका शृङ्खलाहरू थपिए । सिरिया, म्यानमार, नाइजेरिया, मेक्सिको, ब्राजिल, सुडान, क्यामरुन तथा कोलम्बिया जस्ता देशहरूमा पनि विभिन्न स्वरूपका युद्ध र घातक सङ्घर्षहरू भए । अबका बर्षहरुमा भने त्यस्तो नहोस् र युद्ध रोकियोस् । मानवीय सभ्यता नै लज्जित हुने गरी हाम्रो समयको आकाशमा मडारिएका युद्धका काला बादलहरू क्रमशः हट्दै जाउन् … हामीसँग केवल कामना र प्रार्थनाहरू मात्र बाँकी थिए ।

कृष्णपक्ष थापा, इजरायल

(रातोपाटीमा पढ्न यहाँ क्लिक गर्नु होला )

मधु र मदनले आफ्नो प्रेमको प्रतीकका रूपमा मो:मो: रेस्टुरेन्ट खोलेका थिए। तर समयले आफ्नो बाटो लिन्छ, र मधुको असमयिक निधनपछि मदन आफ्नो जीवनलाई सम्हाल्न संघर्ष गर्छन्। प्रिय पत्नी मधु बिना मो:मो: बनाउन सक्ने हिम्मत गुमाएका मदनले स्मृतिहरूमा डुबेर जीवनको अर्थ खोज्छन्।

फिल्मले कसरी उनले मधुको सम्झनालाई प्रेरणा बनाएर आफ्नो कमजोरीलाई जित्छन् र फेरि मो:मो: बनाउन सुरु गर्छन् भन्ने कथा प्रस्तुत गर्दछ। यो कथा हरेक क्षण भावुक र प्रेरणादायक छ।

संगीत: रिवाज थापा

आवाज: बिना महर्जन, विश्वास दाहाल

मो:मो: डिजाइन: आकांक्षा कोष्टी

“मधु मदन”ले केवल प्रेम र समर्पणको